Chiều cuối năm, mẹ vẫn còn lui hui bên lò củi. Tàn tro vương vít trên mái tóc. Chẳng biết tàn tro màu tóc mẹ hay tóc mẹ màu tàn tro nữa, nhưng thấy thời gian ngưng lại trên những sợi bạc lấp lánh ấy. Thương kiểu chi lạ! Lại ngửi thấy mùi mẹ trong mùi khói. Mẹ thơm mùi khói hay khói thơm mùi mẹ chẳng biết nữa nhưng nhớ mẹ nhớ mùi khói bếp. Về nhà là muốn ôm lấy thân hình nhỏ bé ấm áp ấy úp mặt vào mà hít một hơi thật sâu. Mẹ đang chuẩn bị bữa cơm chiều cuối năm, trước thì cúng thỉnh tổ tiên ông bà về ăn Tết cùng con cháu, sau để cả nhà sum họp. Mùi khói dẫn lối cho tất cả tìm về hạnh ngộ. Mẹ và bếp là combo hạnh phúc cho những đứa con khi tuổi thơ đến ngày bạc tóc.
Sau mùa đông giá lạnh, sụt sùi gió mưa, ngọn khói chiều cuối năm phủ khắp làng quê, ủ ấm mỗi gia đình. Quanh làng, mùi Tết nhớ thương đã trở lại. Khói nhang trầm nhà ai Tất niên sớm phảng phất trong gió. Thắp một nén nhang lên bàn thờ gia tiên là nghi thức thiêng liêng “Con (cháu) đã trở về!”. Người công thành danh toại. Người lỡ vận thất cơ. Người giàu sang quyền quý. Người nghèo khổ thấp hèn. Ai mang về nụ cười. Ai mang về nước mắt. Ai mang về hạnh phúc. Ai mang về khổ đau. Ai bạc tiền. Ai tay trắng. Về nhà, với tổ tiên ông bà cha mẹ tất cả đều là “con”, “cháu”. Làn khói mỏng tang, lặng lẽ bay lên từ những que nhang nhỏ có sức mạnh tinh thần không ngờ. “Anh em kiến giả nhất phận”, quanh năm ai lo việc nấy, khói nhang trầm ấm gọi mọi người sum họp, an ủi vỗ về người người rủi, động viên khích lệ người may, để tựa vào nhau hoài nhớ thời đã xa, để nạp thêm sức mạnh bất khuất mà tiếp tục cuộc sống. Ngọn khói trên bàn thờ gia tiên chiều cuối năm vun đắp truyền thống gia đình, thắt chặt tình ruột thịt, giáo dục đạo làm con cháu. Khi ấy lòng mỗi người lắng sâu yêu thương và hướng thiện.
Trong mỗi gia đình, bếp là “thánh đường”, bàn thờ gia tiên là nơi thiêng liêng thành kính. Quê tôi có phong tục thay cát lư hương trên bàn thờ tổ tiên ông bà khi Tết đến. Chợ ngập tràn hàng hoá, tấp nập bán mua. Những người bán cát trắng khuất chìm giữa ồn ào náo động ấy. Nhưng, không ai bỏ qua họ. Mọi gia đình cần đến cát. Cát bình đẳng! Người nghèo mua cát ấy. Người giàu mua cát ấy. Không có sự lựa chọn thứ hai. Không phân biệt thứ hạng cấp bậc giai tầng. Không ì xèo trả giá mặc cả. Cát được để ở nơi trang trọng nhất trong mỗi ngôi nhà, nhà to hay nhà nhỏ, thành thị hay nông thôn. Cuộc đời có rất nhiều thứ khác nhau nhưng tình cảm gia đình, niềm tôn kính tổ tiên, ông bà, cha mẹ đều như nhau.
Không biết nghi thức thay cát lư hương trên bàn thờ ở quê tôi bắt đầu từ bao giờ, chắc là từ rất lâu rồi vì nơi đây xứ cát. Từ rằm tháng chạp, mẹ đi sắm Tết. Đầu tiên là cát. Những ngày nắng hiếm hoi, mẹ đem cát ra đãi sạch rồi phơi trên mấy chiếc nong tre. Đến khi thật khô thì xông. Chợ Tết, người ta bán vai trầm rất nhiều. Trong không gian ầm ĩ, xô bồ của phiên chợ cuối năm, mùi khói trầm toả ra từ những cái tréc nhỏ gần như là đối trọng để kéo tâm trạng mọi người điềm tĩnh lại. Mẹ sẽ mua vai trầm ấy về xông cát. Nong cát khô được kê cao, phía dưới là tréc trầm toả khói, cứ để vậy cho đến khi trầm ngún hết thì xong. Lại tiếp tục xông những chiếc lư hương đã được rửa sạch bằng khói vai trầm nồng thơm ấy, mới cho cát vào và kính thỉnh trở lại bàn thờ. Mẹ tôi nghĩ, lòng người chân thành cát trong lư hương mới sạch. Cát sạch, khói nhang mới thơm! Cát ở nơi trái tim mỗi gia đình.
Càng gần Tết, tiết trời ấm dần lên. Nắng vừa đủ vàng để vườn hoa quanh nhà thêm rực rỡ. Nhưng vẫn còn những cơn gió đông lạc từ động cát cao về làng. Không gian lưng chừng ấm lạnh ấy làm người ta vừa bâng khuâng, vừa thấp thỏm, cũ mới dùng dằng tiếc nuối chia xa, bồi hồi ngóng đợi. Ngoài sân nồi bánh chưng đang sôi đánh thức tâm cảm mỗi người. Khói lửa, hơi nước bốc nghi ngút, mùi thơm ấm lan toả khắp nơi, rồi nhẹ nhàng tan loãng vào khung trời trong vắt bàng bạc phía trên. Cảnh Tết quê tuyệt vời thế, ai không về được thật là thiệt thòi! Trong nhà những nén hương trầm ấm cúng đã thắp lên. Bọn con cháu trải chiếu tụ tập, ngồi khơi lửa, râm ran chuyện trên trời dưới đất, chẳng kể lớn bé chí choé dành nhau mấy củ khoai nướng nóng bỏng tay. Người lớn tất bật vào vào ra ra, canh lửa chêm nước cho nồi bánh. Giản dị vậy thôi mà ấm sực cả tâm hồn. Chỉ cần ngửi mùi khói mùi hơi nước bốc lên, biết nhà ai gói lá dong, nhà ai gói lá chuối. Lá chuối thì xanh. Lá dong thì vàng. Mùi vị chiếc bánh cũng vì thế khác nhau. Bếp nấu bánh chưng luôn là điểm hút khách nhất trong những ngày giáp Tết. Người tất tả từ chợ về ghé qua một tí. Người gieo nốt mấy thửa ruộng vụ xuân từ ngoài đồng vào ghé qua một tí. Hít hà chút khói bếp cho ấm ngực. Hơ qua chút lửa cho ấm tay ấm chân. Lại nói dăm ba chuyện tết nhất sắm chi? Sắm chi? Con ai về rồi, con ai chưa. Đứa nào về được, đứa nào không. Tết mâm có cao, cỗ có đầy đến mấy, mà thiếu người mô là thấy lưng lẻo, trống vắng mất khoảng nấy. Cứ ngóng ngóng, chờ chờ, người ở xa nhớ Tết nhà, nhớ mùi khói đến cồn cào lòng dạ.
Tôi thích lang thang trên các con ngõ nhỏ những ngày trước Tết. Ghé các nhà hàng xóm, xem đổ bánh xoài, đúc bánh in, quết bánh gai, gói bánh ít. Mùi xào nấu món này món nọ… mùi đổ bánh, làm mứt… ngất ngây làng xóm. Mỗi ngọn khói vờn lên có màu riêng, mùi riêng. Cả người ngồi bếp cũng thơm, kiểu ai làm chi thơm nấy. Chỉ cần loanh quanh vài nẻo là mùi Tết ướp đượm thân tâm. Mẹ nói thời buổi chi mà sướng, chỉ cần có tiền ra chợ ưng chi có nấy. Tết thật nhàn! Nhưng các mẹ các chị quê tôi không muốn nhàn. Nhàn quá Tết đâm ra nhạt. Phải lục đục chuẩn bị, phải hí húi làm cái này, sửa soạn cái kia mới thành Tết. Vậy là mỗi nhà trở thành một phân xưởng. Làm bánh. Xào mứt. Gói giò. Bó chả… Ngày Tết, nhà nào ở quê tôi cũng có các loại bánh: Bánh xoài, bánh in, bánh gai, bánh ít…Tất cả đều handmade từ đầu đến cuối. Khoảng sau rằm tháng 11 âm lịch, mọi người đã nghĩ đến thực đơn Tết của nhà mình. Cô hàng xóm bắt đầu làm bột từ củ khoai dong để đổ bánh xoài. Qua rất nhiều công đoạn khá nặng nhọc và cả cầu kỳ, bóc gọt, xay thô, lắng lọc, phơi nắng, rang sao rồi nghiền mịn mới có được thứ bột trắng ngời và tinh khiết. Ngày lên lửa đổ bánh thật hấp dẫn. Khói than củi lửa nghi ngút. Mùi bột, mùi trứng, mùi sữa quyện vào nhau thơm ngậy. Căn bếp ấm sực. Con ngõ nhỏ thơm nức. Thích nhất là khi những chiếc bánh xoài được nhẹ nhàng nhấc ra khỏi khuôn, xếp đều trên các khay sấy. Tơi xốp. Bung xé. Vàng ươm. Như những bông mai vàng nở bừng trên than đỏ. Đẹp không nỡ cắn vào! Nhưng được thử một chiếc bị cháy sém hoặc nứt vỡ ở ngay tại bếp than đỏ rực ấy thì thật là tuyệt. Ở quê, dù quanh năm cặm cụi làm ăn, chắt chiu gom góp từng đồng, nhưng Tết đến là bở lòng bở dạ, làm gì cũng nhiều nhiều hơn chút đỉnh để còn mang biếu bà con xóm giềng. Mỗi nhà mỗi món, tíu tít bưng qua bưng lại… Cuối cùng nhà ai cũng có đủ mọi thứ bánh trái. Nhiều khi chẳng cần mua bán gì nhiều Tết vẫn đủ mùi, đủ vị.
Về quê, mùi Tết toả ra nồng nàn từ những bếp lửa chạy đượm. Củi dương khô nỏ cháy rần rật. Củi dẻ cháy đượm, nổ lép bép như pháo tép. Lá rười khô vừa cháy vừa reo… Tuỳ theo thức món mà dùng một loại chất đốt cho thích hợp. Bếp ga, bếp từ có sẵn trong nhà, không phải lui hui lút hút khom lưng nhóm nhóm thổi thổi nhưng chẳng ai thích. Cứ phải có khói lửa nghi ngút, mồ hôi mồ kê bết tóc bết tai, đỏ hoe cay xè mắt mũi, tàn tro bay khắp nơi, áo quần ủ nồng mùi khói, mới là… Tết! Trời lạnh mà má ai cũng căng hồng vì củi lửa, nhìn đẹp hẳn ra! Mùi Tết bay lên từ khói bếp!
T.T.H
