1. Nhà nội tôi sát bờ sông Thạch Hãn, thuộc địa phận xã Triệu Long (nay là xã Ái Tử). Ngày trước, mỗi lần về quê, cả nhà đi bộ xuống bến đò chợ Hôm để đi đò qua bên kia sông. Năm tôi bốn tuổi, đã một lần chết hụt ở bến đò này. Cho đến chừ, mạ tôi vẫn rưng nước mắt khi nhắc lại chuyện đó. Mạ nói, không có mấy chú mấy bác dưới kia phù hộ, có khi mạ chẳng còn tôi. Lời đó, chính xác là mệ tôi nói với mạ, dù lúc đó cả hai đều không chứng kiến.
Hôm đó, ba dẫn tôi về kỵ ông nội. Ba đặt tôi lên đò rồi quay lại bờ sông lấy đồ. Ông lái đò lãng tai, mắt mũi kèm nhèm nên không thấy tôi ngồi lấp lửng trên đò. Ông dùng sức đẩy đò ra giữa sông đột ngột, tôi mất thăng bằng nên rớt ùm xuống sông. Ba từ bờ đi xuống, ngó trên đò không thấy tôi thì nhảy ngay xuống nước. Phước đức làm sao, ba lặn một hồi thì túm được tôi lên. Về đến nhà, mệ vừa khóc vừa thay áo quần, xoa dầu, nắn tay nắn chân cho tôi. Mệ thắp hương khắp nhà để cảm tạ ông bà tổ tiên phù hộ. Mệ còn cầm hương ra bờ sông đứng vái, mệ nói “hẳn mấy chú mấy bác ở dưới sông đỡ giùm”.
Nhà mệ từng là cơ sở nuôi giấu cán bộ, có thời điểm cả tiểu đội ở trong nhà. Mệ là người gan dạ, luôn tin vào cách mạng. Hơn hết, mệ thương những người lính trẻ, mặt mày non nớt. Mệ nói, ai cũng đẹp trai, trắng trẻo, gọi mệ là mẹ ngọt lịm. Ai cũng hứa hòa bình sẽ về thăm mệ, có người nhắm xin làm con rể. Hồi đó, o tôi xinh gái. Có một chú trong tiểu đội đã để ý o. Hòa bình, mệ tôi đã đợi nhưng không một ai quay về. Mệ nói, có thể họ đều đã hy sinh trong trận Thành Cổ năm đó. Hồi mệ tôi vừa mất được ba năm, nghe nói có một chú cựu chiến binh nói giọng Bắc về tìm, hỏi đúng tên mệ nhưng sai tên làng nên người ta chỉ sang hướng khác. Ba tôi hồ nghi có khi chú đó là một trong những người đã ở nhà nội năm xưa. Tiếc rằng, thông tin chỉ tới chừng ấy rồi biệt tăm.
2. Dì nói phải mất nhiều năm dì mới có một giấc ngủ yên. Cảm giác tiếng súng đạn đùng đoàng và những cái chết của đồng đội luôn ám ảnh trong dì. Hơn bốn mươi tuổi, dì mới lấy chồng, vừa có đứa con gái thì chồng mất. Bây chừ, dì đã hơn bảy mươi, có khi những giấc mơ sẽ còn tròng trành hơn nữa. Tuổi này, dễ chi ngủ ngon khi chân tay bắt đầu rệu rã, thân thể bải hoải bởi từng trải qua những cơn sốt rét, những vết thương trong thâm tâm và trí nhớ gợi về. Dì kể chuyện chiến đấu ngày xưa bằng giọng điềm nhiên, tỉnh táo, thỉnh thoảng rớm nước mắt.
Lần đó, tụi dì vừa chôn một chú trong đơn vị. Tối đó, bom dội ngay mộ của chú, hất tung tất cả lên trời. Sau này, ba của chú đến hỏi thăm nhưng tụi dì đều làm lơ, không dám nói. Đến mình thấy còn xót, huống chi người nhà. Câu chuyện dì kể giống một chi tiết trong phim “Mùi cỏ cháy” của đạo diễn Nguyễn Hữu Mười. Tôi hiểu rằng, phim ảnh cũng từ đời thực và chỉ chuyển tải một phần nào đó. Dì nói thì cháu cứ tưởng tượng, thị xã vỏn vẹn từng này mà biết bao bom đạn dội xuống, lấy số liệu ra so là hiểu, thử hỏi còn chi nguyên vẹn, bao nhiêu người “chết năm bảy tráo”, “chết tám mươi lăm lần”…
Dì có sợ không? Không. Hồi còn ở nhà, nghe bom dội ở góc làng là biết chuyện chẳng lành, ngoài đó, có bộ đội đang đóng quân. Bom ngừng, thanh niên trong làng ới nhau ra tìm xác và mai táng bộ đội. Lúc đó, cả thảy mười mấy người, mỗi người nằm một góc, không ai nguyên lành, thương lắm. Lấp mồ xong xuôi đã khuya, về tới nhà, nghe làng xóm nhốn nháo tìm hai người trong làng mất tích, không biết có nằm trong số những người đã chôn ngoài kia hay không. Một trong hai người mất tích là anh họ của dì. Vậy là sáng mai, cả nhóm lại phải ra đào từng ngôi mộ lên, phủi cát sạch sẽ trên mặt để tìm hai người làng. Việc chưa xong thì đêm đó một người trong nhóm thanh niên tụi dì nằm mơ có vong bộ đội về báo rằng người làng đã bị bom chỗ khác, không có trong số đã chôn đâu, đừng đào lên nữa. Sáng ra tìm hiểu và xác nhận thì đúng là hai người làng đã bị bom ở khúc suối. Hồi đó đã không biết sợ rồi, sau ni đi bộ đội thì còn sợ chi. Dì kể những chuyện đó với gương mặt bình thản nhưng kể xong lại thở dài, một cái thở dài thật thương.
3. Chuyện xảy ra cách đây đã lâu, những người chứng kiến cũng không còn nên tôi xin phép không nêu danh tính cụ thể. Hồi đó, có một ngôi mộ liệt sĩ là trung úy đặc công được chôn cất ở bờ sông thuộc thôn Trà Liên, Triệu Giang (Triệu Phong, Quảng Trị). Ba tôi kể, ngôi mộ này được người dân trong vùng nhắc đến nhiều bởi câu chuyện tìm lại nhân thân khá đặc biệt.
Theo lời kể, trước đó một số thanh niên trong làng đã được các bậc cao niên kể lại đôi nét về danh tính, quê quán của liệt sĩ đã được an táng tại đây. Thế nhưng hồi đó đâu có phương tiện truyền thông rộng rãi như bây giờ, người trẻ, nghe chuyện xong cũng quên. Một thời gian sau, có hai người đàn ông xưng là anh và cha của liệt sĩ tìm về đây. Người cha ở quê nhà miền Bắc, người anh công tác ở trong Nam, cả hai đều mơ giấc mơ kỳ lạ. Họ mơ thấy liệt sĩ báo mộng, nói rõ mình được chôn cất gần bờ sông, ngay tại địa chỉ trên. Hai người chưa bao giờ vào Quảng Trị, không biết khu vực có tên Trà Liên cụ thể là ở đâu. Nghe nói xe tới ngay cầu Lai Phước thì tự dưng chết máy, hai người đàn ông xuống xe, hỏi đường vu vơ nhưng hỏi đúng ngay người trong làng. Họ đi bộ một đoạn, gặp đúng thanh niên từng nghe câu chuyện về ngôi mộ, anh xúc động dẫn hai người đi đến tận nơi. Chưa cần xác nhận nhưng người cha liệt sĩ đã khóc òa, bằng linh cảm, ông tin rằng đó chính là mộ của con trai mình. Sau này, thông qua chính quyền địa phương và đối chiếu thông tin, gia đình xác nhận đây đúng là phần mộ thân nhân của họ. Không lâu sau đó, hài cốt liệt sĩ đã được gia đình đưa về quê nhà an táng.
4. Có lẽ những câu chuyện trên chẳng lạ lùng gì ở Quảng Trị. Bao nhiêu người vĩnh viễn ở lại mảnh đất này là chừng ấy gia đình đã thao thức, mong mỏi những giấc mơ về Quảng Trị. Sự linh thiêng hay màu nhiệm đôi khi chẳng cần lý giải, mỗi người sẽ có một câu trả lời khác nhau, tùy vào niềm tin và sự suy nghiệm tự thân. Riêng tôi, tôi cũng như mệ và ba mạ tôi, luôn tin rằng sinh mệnh của mình đã một lần được bàn tay vô hình của số phận cứu đỡ. Biết đâu, ấy là sự trả ân đáp nghĩa từ những người mà mệ tôi đã cưu mang, che chở.
Tôi nghĩ rằng, mỗi người Quảng Trị đều tin vào sự linh thiêng của cây cỏ đất đai cũng như những con người đã ngã xuống, máu xương trộn lẫn trong từng thớ đất này. Giấc mơ của thế hệ trước là mơ về một ngày đất nước hòa bình yên ả. Giấc mơ của ngày hôm nay là quê hương sẽ phát triển giàu mạnh, người người nhà nhà an trú trong môi trường hòa ái. Chỉ mong không ai lãng quên quá khứ khi bao minh chứng cho lịch sử sẽ tồn tại mãi mãi ở đất Quảng Trị này, bao hàm cả những gì hữu hình và vô hình, những gì nhìn bằng mắt hay cảm thấu bằng cả trái tim.
D.A
