Đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Vĩnh Linh trong chiến tranh chống Mỹ

Ngay tß╗½ nhß╗»ng ng├áy ─æß║ºu cß╗ºa c├┤ng cuß╗Öc ─æß║Ñu tranh giß║úi ph├│ng d├ón tß╗Öc khß╗Åi ├ích thß╗æng trß╗ï cß╗ºa thß╗▒c d├ón Ph├íp, v─ân h├│a ─æ╞░ß╗úc x├íc ─æß╗ïnh l├á mß╗Öt trong nhß╗»ng nguß╗ôn lß╗▒c tß║ío n├¬n sß╗⌐c mß║ính cß╗ºa nh├ón d├ón. T╞░ t╞░ß╗ƒng ─æ├│ ─æ╞░ß╗úc khß║│ng ─æß╗ïnh r├╡ r├áng trong ─Éß╗ü c╞░╞íng v─ân h├│a Viß╗çt Nam n─âm 1943, v─ân kiß╗çn nß╗ün tß║úng ─æß║ºu ti├¬n ─æß║╖t nß╗ün m├│ng cho ─æ╞░ß╗¥ng lß╗æi v─ân h├│a c├ích mß║íng. ─Éß╗ü c╞░╞íng ─æ├ú n├¬u r├╡:ΓÇ£V─ân h├│a l├á mß╗Öt trong ba mß║╖t trß║¡n c├╣ng vß╗¢i ch├¡nh trß╗ï v├á kinh tß║┐, phß╗Ñc vß╗Ñ cho mß╗Ñc ti├¬u kh├íng chiß║┐n v├á kiß║┐n quß╗æcΓÇ¥.¹ Trong suß╗æt nhß╗»ng n─âm chiß║┐n tranh, quan ─æiß╗âm n├áy tiß║┐p tß╗Ñc ─æ╞░ß╗úc cß╗Ñ thß╗â h├│a bß║▒ng c├íc chß╗º tr╞░╞íng, ch├¡nh s├ích lß╗¢n Nh├á n╞░ß╗¢c Viß╗çt Nam D├ón chß╗º Cß╗Öng h├▓a. V─ân h├│a ─æ╞░ß╗úc xem l├á v┼⌐ kh├¡ tinh thß║ºn sß║»c b├⌐n, vß╗½a phß╗Ñc vß╗Ñ trß╗▒c tiß║┐p cho nhiß╗çm vß╗Ñ kh├íng chiß║┐n, vß╗½a bß╗ôi ─æß║»p tinh thß║ºn, ├╜ ch├¡, ─æß║ío ─æß╗⌐c v├á l├╜ t╞░ß╗ƒng c├ích mß║íng cho to├án d├ón. Chß╗º tß╗ïch Hß╗ô Ch├¡ Minh ─æ├ú nhiß╗üu lß║ºn nhß║Ñn mß║ính: ΓÇ£V─ân h├│a phß║úi soi ─æ╞░ß╗¥ng cho quß╗æc d├ón ─æiΓÇ¥ v├á ΓÇ£Muß╗æn cß╗⌐u n╞░ß╗¢c v├á giß║úi ph├│ng d├ón tß╗Öc kh├┤ng c├│ con ─æ╞░ß╗¥ng n├áo kh├íc ngo├ái con ─æ╞░ß╗¥ng v─ân h├│aΓÇ¥.

─Éß╗æi vß╗¢i V─⌐nh Linh, tß╗½ sau Hiß╗çp ─æß╗ïnh Gen├¿ve 1954, trß╗ƒ th├ánh n╞íi ─æß╗æi ─æß║ºu quyß║┐t liß╗çt giß╗»a Viß╗çt Nam D├ón chß╗º cß╗Öng h├▓a v├á Viß╗çt Nam cß╗Öng h├▓a. V─⌐nh Linh ─æ├ú trß╗ƒ th├ánh mß║únh ─æß║Ñt ─æß╗ïa ─æß║ºu giß╗¢i tuyß║┐n ─æ├ú ─æß╗æi ─æß║ºu trß╗▒c tiß║┐p vß╗¢i chiß║┐n tranh tß╗òng lß╗▒c cß╗ºa Mß╗╣ kh├┤ng nhß╗¥ v├áo sß╗⌐c mß║ính tß╗òng hß╗úp cß╗ºa chiß║┐n tranh nh├ón d├ón, trong ─æ├│ bao gß╗ôm cß║ú sß╗⌐c mß║ính trong chiß║┐n ─æß║Ñu v├á nguß╗ôn lß╗▒c tinh thß║ºn trong ─æß╗¥i sß╗æng v─ân h├│a. Ch├¡nh v─ân h├│a ─æ├ú trß╗ƒ th├ánh mß╗Öt trong nhß╗»ng ΓÇ£v┼⌐ kh├¡ mß╗ümΓÇ¥ sß║»c b├⌐n, hun ─æ├║c tinh thß║ºn y├¬u n╞░ß╗¢c, bß╗ôi ─æß║»p ├╜ ch├¡ ki├¬n c╞░ß╗¥ng, g├│p phß║ºn tß║ío n├¬n sß╗⌐c mß║ính nß╗Öi sinh ─æß╗â qu├ón v├á d├ón V─⌐nh Linh ki├¬n c╞░ß╗¥ng b├ím ─æß║Ñt, giß╗» l├áng, chiß║┐n ─æß║Ñu ─æß║┐n c├╣ng v├¼ ─æß╗Öc lß║¡p, tß╗▒ do.

Nền văn hóa Vĩnh Linh mang đặc trưng của văn hóa Việt Nam hiện đại

─Éß╗â x├óy dß╗▒ng nß╗ün v─ân h├│a mß╗¢i l├ám nß╗ün tß║úng ─æß╗¥i sß╗æng tinh thß║ºn cho nh├ón d├ón, ch├¡nh quyß╗ün ─Éß║╖c khu V─⌐nh Linh ─æ├ú tß║¡p trung ph├ít triß╗ân c├íc loß║íi h├¼nh v─ân h├│a c╞í sß╗ƒ, gß║»n liß╗ün vß╗¢i ─æß╗¥i sß╗æng th╞░ß╗¥ng nhß║¡t cß╗ºa nh├ón d├ón. 

Tß╗½ n─âm 1955 - 1964, khi Mß╗╣ ch╞░a tiß║┐n h├ánh chiß║┐n tranh ph├í hoß║íi ß╗ƒ miß╗ün Bß║»c, tranh thß╗º ─æiß╗üu kiß╗çn tß║ím thß╗¥i c├│ h├▓a b├¼nh, ch├¡nh quyß╗ün c├íc ─æß╗ïa ph╞░╞íng ─æ├ú ─æß║⌐y mß║ính c├íc hoß║ít ─æß╗Öng v─ân h├│a nhß║▒m n├óng cao tß╗½ng b╞░ß╗¢c ─æß╗¥i sß╗æng tinh thß║ºn cho nh├ón d├ón nh╞░ x├óy dß╗▒ng v├á ─æß║⌐y mß║ính hoß║ít ─æß╗Öng biß╗âu diß╗àn cß╗ºa c├íc ─æß╗Öi v─ân nghß╗ç quß║ºn ch├║ng, tß╗ò chß╗⌐c triß╗ân l├úm, sinh hoß║ít c├óu lß║íc bß╗Ö v─ân h├│a, th├ánh lß║¡p c├íc ─æß╗Öi ─æiß╗çn ß║únh chuy├¬n nghiß╗çp ─æ╞░a phim vß╗ü phß╗Ñc vß╗Ñ cho nh├ón d├ón tß║¡n c├íc l├áng x├ú tuy├¬n truyß╗ün, vß║¡n ─æß╗Öng nh├ón d├ón giß╗» vß╗»ng ├╜ ch├¡ ─æß║Ñu tranh thß╗æng nhß║Ñt Tß╗ò quß╗æc. Nhß╗¥ n├▓ng cß╗æt cß╗ºa c├íc ─æ╞ín vß╗ï hoß║ít ─æß╗Öng v─ân h├│a chuy├¬n nghiß╗çp v├á b├ín chuy├¬n nghiß╗çp, phong tr├áo v─ân h├│a, v─ân nghß╗ç, thß╗â dß╗Ñc, thß╗â thao ph├ít triß╗ân s├┤i nß╗òi v├á ─æß╗üu khß║»p. Mß╗Öt sß╗æ x├ú th├ánh lß║¡p ─æ╞░ß╗úc ─æß╗Öi v─ân nghß╗ç kh├┤ng chuy├¬n phß╗Ñc vß╗Ñ nh├ón d├ón trong c├íc ng├áy lß╗à, tß║┐t nh╞░ ─Éß╗Öi v─ân nghß╗ç c├íc x├ú: V─⌐nh Giang, V─⌐nh Thuß╗╖, V─⌐nh S╞ín, V─⌐nh Kim... Nhiß╗üu x├ú c├│ ─æß╗Öi b├│ng ─æ├í, b├│ng chuyß╗ün nam, nß╗» thi ─æß║Ñu nhiß╗üu n╞íi trong khu vß╗▒c. Ty V─ân ho├í tß╗ò chß╗⌐c th├ánh lß║¡p ─Éß╗Öi tuy├¬n truyß╗ün v─ân nghß╗ç V─⌐nh Linh, ─Éß╗Öi d├ón ca Trß╗ï Thi├¬n... ─æß╗ông thß╗¥i c├íc ─æo├án v─ân c├┤ng Trung ╞░╞íng, Tß╗òng cß╗Ñc Ch├¡nh trß╗ï li├¬n tß╗Ñc thay phi├¬n nhau v├áo phß╗Ñc vß╗Ñ mß║únh ─æß║Ñt giß╗¢i tuyß║┐n. Song song vß╗¢i c├íc loß║íi h├¼nh sinh hoß║ít v─ân h├│a, ch├¡nh quyß╗ün ─Éß║╖c khu ─æß║⌐y mß║ính hoß║ít ─æß╗Öng b├ío ch├¡ tuy├¬n truyß╗ün. Khu vß╗▒c ─æ├ú thiß║┐t lß║¡p hai loß║íi h├¼nh b├ío ch├¡ l├á b├ío viß║┐t gß╗ôm tß╗¥ b├ío Thß╗æng Nhß║Ñt v├á tß╗¥ tin Bß║┐n Hß║úi do X├¡ nghiß╗çp in Thß╗æng nhß║Ñt (V─⌐nh Linh) chß╗ïu tr├ích nhiß╗çm in ß║Ñn v├á ph├ít h├ánh. C├╣ng vß╗¢i h├¼nh thß╗⌐c b├ío viß║┐t, hß╗ç thß╗æng b├ío n├│i th├┤ng qua mß║íng l╞░ß╗¢i cß╗ºa ─É├ái Truyß╗ün thanh Khu vß╗▒c V─⌐nh Linh ─æ├ú phß╗ò cß║¡p tin tß╗⌐c ─æß║┐n vß╗¢i c├íc tß║ºng lß╗¢p nh├ón d├ón. Thß╗ï trß║Ñn Hß╗ô X├í, ─æ╞░ß╗úc xem l├á trung t├óm kinh tß║┐, ch├¡nh trß╗ï cß╗ºa khu vß╗▒c, ngo├ái hß╗ç thß╗æng loa truyß╗ün thanh c├┤ng cß╗Öng cß╗ºa ─É├ái truyß╗ün thanh V─⌐nh Linh, c├íc ─æ╞░ß╗¥ng phß╗æ ─æß╗üu c├│ tß╗ò ─æß╗ìc tin, tuy├¬n truyß╗ün n├¬u g╞░╞íng ng╞░ß╗¥i tß╗æt, viß╗çc tß╗æt v├á ph├¬ ph├ín nhß║»c nhß╗ƒ nhß╗»ng viß╗çc l├ám, nhß╗»ng hiß╗çn t╞░ß╗úng ch╞░a tß╗æt. C├íc cß╗òng ch├áo, bß║úng tin, cß╗Ñm pa n├┤ mß╗ìc l├¬n khß║»p n╞íi tß║ío n├¬n vß║╗ khang trang cß╗ºa bß╗Ö mß║╖t thß╗ï trß║Ñn v├á l├á n╞íi tuy├¬n truyß╗ün phß╗ò biß║┐n c├íc chß╗º tr╞░╞íng, ch├¡nh s├ích, c├íc nhiß╗çm vß╗Ñ kinh tß║┐ - x├ú hß╗Öi do ch├¡nh quyß╗ün c├íc cß║Ñp ─æß╗ü ra.² Kß║┐t hß╗úp vß╗¢i lß╗▒c l╞░ß╗úng cß╗ºa c╞í quan v─ân h├│a, quß║ºn ch├║ng ß╗ƒ c╞í sß╗ƒ ─æ├│ng vai tr├▓ quan trß╗ìng trong viß╗çc th├║c ─æß║⌐y phong tr├áo v─ân h├│a, v─ân nghß╗ç trong nh├ón d├ón. Nhiß╗üu ng├ánh v├á x├ú ─æ├ú x├óy dß╗▒ng ─æ╞░ß╗úc phong tr├áo v─ân nghß╗ç quß║ºn ch├║ng. Hoß║ít ─æß╗Öng v─ân h├│a, v─ân nghß╗ç ─æ├ú phß║ún ├ính mß╗Öt c├ích sinh ─æß╗Öng kh├¡ thß║┐ sß║ún xuß║Ñt, lao ─æß╗Öng, x├óy dß╗▒ng x├ú hß╗Öi mß╗¢i. ─Éi ─æ├┤i vß╗¢i viß╗çc ─æß║⌐y mß║ính phong tr├áo v─ân nghß╗ç quß║ºn ch├║ng l├á viß╗çc ph├ít triß╗ân mß║íng l╞░ß╗¢i v─ân h├│a c╞í sß╗ƒ, bao gß╗ôm hß╗ç thß╗æng nh├á v─ân h├│a, bß║úo t├áng, th╞░ viß╗çn, trß║ím th├┤ng tin, trß║ím truyß╗ün thanh, c├óu lß║íc bß╗ÖΓǪ C├┤ng t├íc ─æ├áo tß║ío c├ín bß╗Ö v─ân h├│a ─æ╞░ß╗úc ch├║ ├╜ coi trß╗ìng. Tß╗½ n─âm 1961 - 1964, to├án V─⌐nh Linh c├│ h├áng chß╗Ñc ─æß╗Öi b├│ng ─æ├í, b├│ng chuyß╗ün, ─æß╗Öi bß║»n s├║ng, ─æß╗Öi b╞íi lß╗Öi ─æß║ít nhiß╗üu th├ánh t├¡ch cao trong c├íc giß║úi ─æß║Ñu khu vß╗▒c v├á miß╗ün Bß║»c. Phong tr├áo x├óy dß╗▒ng thß╗ï trß║Ñn Hß╗ô X├í ─æß║╣p, ─æ╞░ß╗¥ng phß╗æ ─æß║╣p ng├áy c├áng ph├ít huy hiß╗çu quß║ú, vß╗¢i tß╗╖ lß╗ç nh├á ng├│i ng├áy mß╗Öt nhiß╗üu, l├ám cho bß╗Ö mß║╖t thß╗ï trß║Ñn kh├┤ng ngß╗½ng khß╗ƒi sß║»c.

Công tác giáo dục chính trị tạo môi trường bình yên cho cuộc sống kiến thiết xây dựng nên công tác an ninh - quốc phòng được đặc biệt chú trọng. Các đoàn thể xã hội trên địa bàn huyện từ nhi đồng, thiếu niên, thanh niên, hội phụ nữ đến các hợp tác xã đều quản lý và giáo dục tốt hội viên, xã viên nên môi trường văn hóa xã hội của Vĩnh Linh thật sự lành mạnh. Đường phố, đường làng, ngõ xóm luôn được quét dọn sạch sẽ. Ý thức giữ gìn vệ sinh môi trường được mọi người quan tâm. Mọi người đều sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật.

Giai đoạn 1954 - 1964 ghi dấu ấn sâu đậm trong lịch sử văn hoá cách mạng Việt Nam trong thời kỳ đầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ và Vĩnh Linh là một minh chứng điển hình. Những giá trị văn hoá được vun đắp trong giai đoạn này không chỉ góp phần nâng cao đời sống tinh thần, mà còn là nguồn động lực tinh thần to lớn để nhân dân Vĩnh Linh vượt qua gian khổ, bảo vệ quê hương trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ sau này.

Phát triển phong trào văn nghệ quần chúng mạnh mẽ trong điều kiện chiến tranh phá hoại của Mỹ

Trong những năm chiến tranh, Vĩnh Linh không chỉ là tuyến đầu về quân sự, mà còn là tuyến đầu về văn hóa. Giữa bom đạn ác liệt, vùng đất này vẫn kiên cường giữ vững đời sống tinh thần, đạo lý và nhân cách của con người Việt Nam, trở thành một “pháo đài văn hóa” thực sự giữa chiến tuyến đỏ lửa. Cụm từ “pháo đài văn hóa” không chỉ là lời tôn vinh mà còn phản ánh đúng bản chất cuộc sống nơi đây. Khi chiến tranh xảy ra ngày càng ác liệt, Đảng uỷ Vĩnh Linh đã chuyển tất cả mọi hoạt động văn hóa thông tin thời bình sang thời chiến. Khẩu hiệu hành động lúc này là:“Tiếng hát át tiếng bom, tiếng loa hòa tiếng súng”, “Tất cả vì miền Nam ruột thịt”... Đây được xem là những mục tiêu, những giá trị tinh thần cốt lõi của văn hóa Việt Nam được kế tục và phát huy trên vùng đất tuyến lửa Vĩnh Linh.

Sß╗▒ nghiß╗çp v─ân h├│a, gi├ío dß╗Ñc, y tß║┐ trong nhß╗»ng n─âm chß╗æng chiß║┐n tranh ph├í hoß║íi thß╗▒c sß╗▒ l├á mß╗Öt mß║╖t trß║¡n n├│ng bß╗Ång. Tß╗½ n─âm 1965, phong tr├áo v─ân h├│a quß║ºn ch├║ng tr├¬n ─æß╗ïa b├án V─⌐nh Linh tiß║┐p tß╗Ñc ph├ít triß╗ân. ß╗₧ cß║Ñp x├ú, hß╗úp t├íc x├ú c├│ tß╗ò v─ân nghß╗ç nghiß╗çp d╞░, hoß║ít ─æß╗Öng th├¡ch hß╗úp vß╗¢i thß╗¥i chiß║┐n, ─æ├ú cß╗ò v┼⌐ ─æß╗Öng vi├¬n kß╗ïp thß╗¥i cho nhiß╗çm vß╗Ñ sß║ún xuß║Ñt, chiß║┐n ─æß║Ñu. C├┤ng t├íc ─æiß╗çn ß║únh ─æ├ú c├│ nhiß╗üu cß╗æ gß║»ng, trong n─âm 1966 ─æ├ú ─æ╞░a c├íc bß╗Ö phim thß╗¥i sß╗▒, phim truyß╗çn vß╗ü chiß║┐u cho nh├ón d├ón xem (386 buß╗òi vß╗¢i 77.532 l╞░ß╗út ng╞░ß╗¥i xem). Trong bß╗æi cß║únh bß╗ï m├íy bay Mß╗╣ ─æ├ính ph├í ├íc liß╗çt, ch├¡nh quyß╗ün ─æß║╖c khu chß╗º tr╞░╞íng ─æ╞░a c╞í quan ph├ít h├ánh s├ích th╞░ viß╗çn ph├ón t├ín vß╗ü cho x├ú, hß╗úp t├íc x├ú, c╞í quan, tr╞░ß╗¥ng hß╗ìc. C├íc loß║íi s├ích b├ío ─æ├ú phß╗Ñc vß╗Ñ tß╗æt cho c├íc ─æß╗út hß╗ìc tß║¡p ch├¡nh trß╗ï v├á hß╗ìc sinh phß╗ò th├┤ng. Hoß║ít ─æß╗Öng truyß╗ün thanh ─æ╞░ß╗úc cß╗ºng cß╗æ v├á ph├ít triß╗ân, 90% hß╗úp t├íc x├ú ─æß╗ông bß║▒ng c├│ hß╗ç thß╗æng loa truyß╗ün thanh, b├¼nh qu├ón 0,4 hß╗Ö c├│ 1 loa truyß╗ün thanh. C├┤ng t├íc thß╗â dß╗Ñc, thß╗â thao vß║½n ─æ╞░ß╗úc duy tr├¼ v├á ph├ít triß╗ân, phong tr├áo 4 m├┤n kß║┐t hß╗úp chß║íy, b╞íi, bß║»n, v├╡ d├ón tß╗Öc ─æ╞░ß╗úc ─æß║⌐y mß║ính, nhß║Ñt l├á trong thanh ni├¬n, d├ón qu├ón tß╗▒ vß╗ç, hß╗ìc sinh, thß╗â dß╗Ñc buß╗òi s├íng ─æ╞░ß╗úc duy tr├¼, qua ─æ├│ g├│p phß║ºn t─âng th├¬m sß╗⌐c khß╗Åe phß╗Ñc vß╗Ñ chiß║┐n ─æß║Ñu, sß║ún xuß║Ñt.³

C├╣ng vß╗¢i nhiß╗çm vß╗Ñ phß╗Ñc vß╗Ñ ch├¡nh trß╗ï, c├┤ng t├íc v─ân h├│a th├┤ng tin ─æß╗Öng vi├¬n tinh thß║ºn vui t╞░╞íi, phß║Ñn khß╗ƒi lß║íc quan c├ích mß║íng trong quß║ºn ch├║ng nh├ón d├ón. Trong c├íc dß╗ïp lß╗à, Tß║┐t Nguy├¬n ─æ├ín, hß║ºu hß║┐t c├íc x├ú ─æß╗üu c├│ biß╗âu diß╗àn v─ân nghß╗ç do c├íc tß╗ò, ─æß╗Öi v─ân nghß╗ç cß╗ºa x├ú, hß╗úp t├íc x├ú biß╗âu diß╗àn. Ngo├ái ra, c├▓n c├│ hai ─æo├án v─ân c├┤ng cß╗ºa Trung ╞░╞íng v├á ─æo├án v─ân nghß╗ç cß╗ºa Ty V─ân h├│a ─æi biß╗âu diß╗àn cho c├íc x├ú. C├íc ─æß╗Öi ─æiß╗çn ß║únh c┼⌐ng t├¡ch cß╗▒c hoß║ít ─æß╗Öng, ri├¬ng trong n─âm 1967 ─æ├ú c├│ 474 lß║ºn chiß║┐u phim cho c├íc x├ú, ─æ╞ín vß╗ï vß╗¢i 45.410 l╞░ß╗út ng╞░ß╗¥i xem.⁴ Mß║╖c d├╣ sß╗æng trong ─æiß╗üu kiß╗çn chiß║┐n tranh ├íc liß╗çt, ─Éß║úng ß╗ºy Khu vß╗▒c V─⌐nh Linh vß║½n lu├┤n quan t├óm ─æß║┐n ─æß╗¥i sß╗æng tinh thß║ºn cho qu├ón v├á d├ón. Nhß╗»ng hoß║ít ─æß╗Öng vß╗ü th├┤ng tin, v─ân h├│a, v─ân nghß╗ç lu├┤n ─æ╞░ß╗úc ch├║ trß╗ìng. Quß║ºn ch├║ng c┼⌐ng rß║Ñt t├¡ch cß╗▒c tham gia phong tr├áo v─ân nghß╗ç. Tiß║┐ng h├ít kh├┤ng chß╗ë vang l├¬n l├║c vui ch╞íi, hß╗Öi hß╗ìp, m├á cß║ú l├║c chiß║┐n ─æß║Ñu, sß║ún xuß║Ñt, ─æß║ºy gian khß╗ò, kh├│ kh─ân v├á hi sinh. Phong tr├áo ΓÇ£Tiß║┐ng h├ít ├ít tiß║┐ng bomΓÇ¥ thß╗▒c sß╗▒ ─æ├ú ─æem lß║íi cho qu├ón v├á d├ón V─⌐nh Linh mß╗Öt cuß╗Öc sß╗æng ─æß║ºy lß║íc quan, tin t╞░ß╗ƒng.

Vß╗¢i nguß╗ôn nh├ón lß╗▒c tß╗½ phong tr├áo v─ân nghß╗ç quß║ºn ch├║ng ß╗ƒ c╞í sß╗ƒ v├á ─æ╞░ß╗úc sß╗▒ gi├║p sß╗⌐c ─æ├áo tß║ío tß╗½ Bß╗Ö T╞░ lß╗çnh Qu├ón khu 4, c├íc ─æß╗Öi v─ân nghß╗ç kh├┤ng ngß╗½ng ─æ╞░ß╗úc mß╗ƒ rß╗Öng vß╗ü quy m├┤, t─âng c╞░ß╗¥ng nhß║íc cß╗Ñ v├á trß╗ƒ th├ánh nhß╗»ng ΓÇ£─Éß╗Öi v─ân nghß╗ç xung k├¡chΓÇ¥ tr├¬n mß╗ìi mß║╖t trß║¡n. ─Éß╗Öi gß╗ôm c├íc diß╗àn vi├¬n, ca s─⌐ quß║ºn ch├║ng l├á thanh ni├¬n, c├ín bß╗Ö, gi├ío vi├¬n, chiß║┐n s─⌐ΓǪ ─æ╞░ß╗úc tuyß╗ân chß╗ìn tß╗½ c├íc x├ú, c╞í quan, ─æ╞ín vß╗ï ß╗ƒ V─⌐nh Linh. Tuy c├íc ─æß╗Öi vi├¬n kh├┤ng ─æ╞░ß╗úc ─æ├áo tß║ío b├ái bß║ún nh╞░ng c├│ l├▓ng y├¬u nghß╗ç thuß║¡t, c├│ khß║ú n─âng biß╗âu diß╗àn v├á ─æß║╖c biß╗çt l├á tinh thß║ºn xung k├¡ch, d┼⌐ng cß║úm, sß║╡n s├áng v╞░ß╗út bom ─æß║ín ─æß╗â phß╗Ñc vß╗Ñ nh├ón d├ón. V╞░ß╗út qua v├┤ v├án kh├│ kh─ân, thiß║┐u thß╗æn, c├íc diß╗àn vi├¬n, nghß╗ç s─⌐ ─æ├ú h─âng say biß╗âu diß╗àn tr├¬n m├óm ph├ío, giao th├┤ng h├áo, s├ón kho, hß║ºm tr├║ ß║⌐n... vß╗¢i kh├┤ng chß╗ë niß╗üm ─æam m├¬ m├á c├▓n t├¼nh y├¬u th╞░╞íng v├á niß╗üm tin chiß║┐n thß║»ng. ─Éß║┐n bß║Ñt cß╗⌐ ─æß╗ïa ph╞░╞íng n├áo, anh chß╗ï em trong ΓÇ£─Éß╗Öi v─ân nghß╗ç xung k├¡chΓÇ¥ ─æß╗üu tham gia t├¼m hiß╗âu t├¼nh h├¼nh ─æß╗ïa ph╞░╞íng v├á ─æ╞░a c├íc ─æiß╗ân h├¼nh v├áo trong ch├¡nh t├íc phß║⌐m cß╗ºa m├¼nh, ─æ╞░ß╗úc ng╞░ß╗¥i d├ón rß║Ñt y├¬u th├¡ch, phß║Ñn khß╗ƒi. Ch╞░╞íng tr├¼nh biß╗âu diß╗àn th╞░ß╗¥ng c├│: h├ít ─æ╞ín ca, tß╗æp ca, hoß║ít cß║únh, tiß╗âu phß║⌐m, th╞í ca c├ích mß║íng, d├ón ca cß║úi bi├¬n, kß╗ïch ngß║»nΓǪ vß╗¢i nß╗Öi dung cß╗ò v┼⌐ tinh thß║ºn kh├íng chiß║┐n, ca ngß╗úi qu├¬ h╞░╞íng, phß║ún ├ính ─æß╗¥i sß╗æng hß║ºm ─æß╗ïa ─æß║ío. Hß╗ì biß╗âu diß╗àn kh├┤ng s├ón khß║Ñu, kh├┤ng ├ính ─æ├¿n, nh╞░ng ─æ╞░ß╗úc nh├ón d├ón gß╗ìi bß║▒ng c├íi t├¬n ─æß║ºy y├¬u mß║┐n: ΓÇ£nhß╗»ng nghß╗ç s─⌐ cß╗ºa l├▓ng d├ónΓÇ¥.

Trong kh├│i bom lß╗¡a ─æß║ín, tiß║┐ng h├ít cß╗ºa ─æß╗Öi v─ân nghß╗ç xung k├¡ch nh╞░ liß╗üu thuß╗æc tinh thß║ºn n├óng ─æß╗í ├╜ ch├¡ chiß║┐n ─æß║Ñu, kh╞íi dß║¡y t├¼nh y├¬u qu├¬ h╞░╞íng v├á l├▓ng c─âm th├╣ giß║╖c, g├│p phß║ºn biß║┐n ─æau th╞░╞íng th├ánh h├ánh ─æß╗Öng, gi├║p nh├ón d├ón v├á chiß║┐n s─⌐ giß╗» vß╗»ng tinh thß║ºn ΓÇ£mß╗ùi ng╞░ß╗¥i d├ón l├á mß╗Öt chiß║┐n s─⌐ΓÇ¥, ΓÇ£mß╗ùi l├áng x├ú l├á ph├ío ─æ├áiΓÇ¥. ─Éß╗Öi sß╗¡ dß╗Ñng nhiß╗üu l├án ─æiß╗çu d├ón ca B├¼nh - Trß╗ï - Thi├¬n, cß║úi bi├¬n th├ánh c├íc ca kh├║c c├ích mß║íng ─æß╗â dß╗à ─æi v├áo l├▓ng ng╞░ß╗¥i. B├¬n cß║ính ─æ├│ l├á nhß╗»ng tiß╗âu phß║⌐m d├ón gian mang t├¡nh tr├áo ph├║ng, ph├¬ ph├ín ─æß╗ïch, cß╗ò v┼⌐ sß║ún xuß║Ñt v├á ─æo├án kß║┐t. ─Éß╗Öi v─ân nghß╗ç xung k├¡ch c┼⌐ng l├á c├ính tay nß╗æi d├ái cß╗ºa c├┤ng t├íc tuy├¬n truyß╗ün, chuyß╗ân tß║úi ─æ╞░ß╗¥ng lß╗æi, chß╗º tr╞░╞íng cß╗ºa ch├¡nh quyß╗ün ─æß║┐n vß╗¢i quß║ºn ch├║ng bß║▒ng h├¼nh thß╗⌐c sinh ─æß╗Öng, dß╗à tiß║┐p nhß║¡n. Nhiß╗üu tiß║┐t mß╗Ñc ─æ╞░ß╗úc x├óy dß╗▒ng theo c├íc chß╗º ─æß╗ü trß╗ìng ─æiß╗âm: ΓÇ£Ba sß║╡n s├ángΓÇ¥,⁵ ΓÇ£Vß╗»ng tay c├áy, chß║»c tay s├║ngΓÇ¥, ΓÇ£Chiß║┐n ─æß║Ñu v├á chiß║┐n thß║»ngΓÇ¥,ΓǪ Ti├¬u biß╗âu trong phong tr├áo c├│ ─Éß╗Öi v─ân nghß╗ç xung k├¡ch x├ú V─⌐nh Giang. Nhß╗»ng b├ái h├ít, m├án kß╗ïch, c├óu h├▓, b├ái th╞í... cß╗ºa ─æß╗Öi thß╗▒c sß╗▒ trß╗ƒ th├ánh m├│n ─ân tinh thß║ºn kh├┤ng thß╗â thiß║┐u ─æß╗æi vß╗¢i lß╗▒c l╞░ß╗úng b├ím trß╗Ñ ─æß╗ïa b├án. L├á mß╗Öt trong v├ái ─æß╗Öi v─ân nghß╗ç c╞í sß╗ƒ ─æ╞░ß╗úc Ty v─ân h├│a V─⌐nh Linh xß║┐p loß║íi mß║ính n├¬n kh├┤ng ├¡t lß║ºn ─æ╞░ß╗úc ─æiß╗üu l├¬n huyß╗çn biß╗âu diß╗àn phß╗Ñc vß╗Ñ c├íc ─æß╗ông ch├¡ l├únh ─æß║ío c├íc cß║Ñp, c├íc tß╗ënh bß║ín v├á kh├ích quß╗æc tß║┐ v├áo th─âm v├á l├ám viß╗çc vß╗¢i V─⌐nh Linh ─æß╗üu ─æ╞░ß╗úc nhiß╗çt liß╗çt khen ngß╗úi. ─Éß╗Öi c├▓n x├óy dß╗▒ng mß╗Öt sß╗æ ch╞░╞íng tr├¼nh biß╗âu diß╗àn giao l╞░u vß╗¢i c├íc x├ú bß║ín v├á b├á con qu├¬ h╞░╞íng s╞í t├ín ß╗ƒ T├ón Kß╗│ (Nghß╗ç An) ─æß╗â lß║íi nhiß╗üu t├¼nh cß║úm tß╗æt ─æß║╣p trong l├▓ng kh├ín giß║ú. ─Éß║╖c biß╗çt n─âm 1970, chß╗ï Nguyß╗àn Thß╗ï Thu Ngoan ─æ╞░ß╗úc cß╗¡ thay mß║╖t ─æß╗Öi tham gia ─æo├án nghß╗ç thuß║¡t quß║ºn ch├║ng tuyß║┐n lß╗¡a Khu 4 ─æß║íi diß╗çn cho phong tr├áo ΓÇ£Tiß║┐ng h├ít ├ít tiß║┐ng bomΓÇ¥ ß╗ƒ miß╗ün Bß║»c sang th─âm v├á biß╗âu diß╗àn tß║íi Trung Quß╗æc v├á Cß╗Öng h├▓a d├ón chß╗º nh├ón d├ón Triß╗üu Ti├¬n, g├│p phß║ºn thß║»t chß║╖t t├¼nh ─æo├án kß║┐t hß╗»u nghß╗ï quß╗æc tß║┐. Nguyß╗àn Thß╗ï Thu Ngoan vinh dß╗▒ ─æ╞░ß╗úc gß║╖p Thß╗º t╞░ß╗¢ng Trung Quß╗æc Chu ├én Lai v├á Chß╗º tß╗ïch n╞░ß╗¢c Cß╗Öng h├▓a d├ón chß╗º nh├ón d├ón Triß╗üu Ti├¬n Kim Nhß║¡t Th├ánh, ─æ╞░ß╗úc Tß╗òng Tham m╞░u tr╞░ß╗ƒng qu├ón Giß║úi ph├│ng nh├ón d├ón Trung Quß╗æc tß║╖ng 1 khß║⌐u s├║ng tr╞░ß╗¥ng. C├╣ng thß╗¥i gian n├áy nghß╗ç sß╗╣ Trß║ºn Duyß║┐n, nhß║íc c├┤ng ch╞íi th├ánh thß║ío nhiß╗üu nhß║íc cß╗Ñ d├ón tß╗Öc ─æ├ú ─æß╗Öc tß║Ñu mß╗Öt sß╗æ bß║ún d├ón ca B├¼nh Trß╗ï Thi├¬n ─æ╞░ß╗úc Chß╗º tß╗ïch Kim Nhß║¡t Th├ánh rß║Ñt khen ngß╗úi.⁶

Đội văn nghệ xung kích Vĩnh Linh là một hình tượng độc đáo và tiêu biểu của văn hóa cách mạng thời chiến. Trong điều kiện chiến tranh khốc liệt, họ đã biến tiếng hát thành vũ khí, mang nghệ thuật đến với hầm sâu, giao thông hào, trận địa... Tiếng hát của họ là tiếng hát của niềm tin, lòng dũng cảm và tình yêu Tổ quốc. Đó là một phần không thể thiếu trong bức tranh văn hóa - lịch sử của “tuyến lửa Vĩnh Linh” và mãi là biểu tượng cho tinh thần “chiến đấu bằng cả trái tim và lời ca” của người Việt Nam.

Hình thành không gian văn hóa “làng hầm” địa đạo độc đáo

Tß╗½ th├íng 7/1966 ─æß║┐n th├íng 10/1968, Mß╗╣ d├╣ng ─æß╗º c├íc loß║íi v┼⌐ kh├¡ hiß╗çn ─æß║íi nh╞░ bom ─æ├áo, bom chui, ph├ío ch╞ím, ph├ío bß╗ï, chß║Ñt ─æß╗Öc h├│a hß╗ìc ─æ├ính ph├í c├│ t├¡nh chß║Ñt hß╗ºy diß╗çt v├áo ─æß╗ïa b├án Khu vß╗▒c V─⌐nh Linh. To├án bß╗Ö ─æß╗ïa b├án V─⌐nh Linh phß║úi hß╗⌐ng chß╗ïu c├╣ng l├║c c├íc loß║íi bom ─æß║ín tß╗½ c├íc kh├¡ t├ái hiß╗çn ─æß║íi cß╗ºa Mß╗╣ nh╞░ m├íy bay chiß║┐n l╞░ß╗úc v├á m├íy bay chiß║┐n thuß║¡t, c├íc cß╗í ph├ío tß╗½ ngo├ái biß╗ân bß║»n v├áo, tß╗½ bß╗¥ Nam s├┤ng Bß║┐n Hß║úi bß║»n ra, suß╗æt ng├áy ─æ├¬m tr├║t h├áng vß║ín tß║Ñn sß║»t th├⌐p xuß╗æng c├íc v├╣ng d├ón c╞░ trong mß╗Öt ─æß╗ïa b├án nhß╗Å hß║╣p V─⌐nh Linh.⁷ L├║c n├áy, tr╞░ß╗¢c c├óu hß╗Åi ΓÇ£Tß╗ôn tß║íi hay kh├┤ng tß╗ôn tß║íiΓÇ¥, vß║Ñn ─æß╗ü tß╗ò chß╗⌐c ΓÇ£ph├▓ng tr├ínhΓÇ¥ l├á vß║Ñn ─æß╗ü c├│ t├¡nh chß║Ñt quyß║┐t ─æß╗ïnh, tr╞░ß╗¢c hß║┐t l├á ─æß╗â bß║úo to├án t├¡nh mß║íng cho nh├ón d├ón ─æß╗ông thß╗¥i ─æß║úm bß║úo cho viß╗çc thß╗▒c hiß╗çn thß║»ng lß╗úi mo╠úi nhiß╗çm vß╗Ñ ─æ├ính thß║»ng phi├¬u l╞░u qu├ón sß╗▒ cß╗ºa Mß╗╣. V├¼ vß║¡y, ch├¡nh quyß╗ün Khu vß╗▒c V─⌐nh Linh ─æ├ú tß║¡p trung mß╗ìi khß║ú n─âng cho viß╗çc tß╗ò chß╗⌐c ph├▓ng tr├ính, xem ─æ├óy l├á mß╗Öt cuß╗Öc vß║¡n ─æß╗Öng ch├¡nh trß╗ï lß╗¢n, c├│ t├¡nh chß║Ñt quyß║┐t ─æß╗ïnh ─æß╗â thß╗▒c hiß╗çn nhiß╗çm vß╗Ñ ch├¡nh trß╗ï m├á cß║Ñp tr├¬n giao ph├│. Uß╗╖ ban h├ánh ch├¡nh V─⌐nh Linh ─æ├ú ph├ít ─æß╗Öng phong tr├áo ΓÇ£Qu├ón sß╗▒ h├│a to├án d├ónΓÇ¥, ΓÇ£C├┤ng sß╗▒ h├│a to├án khu vß╗▒cΓÇ¥, vß╗¢i khß║⌐u hiß╗çu ΓÇ£Nh├á che nß║»ng che m╞░a, hß║ºm che x╞░╞íng che thß╗ïtΓÇ¥. Tß╗½ ─æ├│, nhß╗»ng ng├┤i l├áng tr├¬n mß║únh ─æß║Ñt V─⌐nh Linh ─æ╞░ß╗úc tß╗ò chß╗⌐c theo ph╞░╞íng thß╗⌐c ΓÇ£lß║╖n s├óuΓÇ¥ dß║ºn v├áo l├▓ng ─æß║Ñt, tß║ío n├¬n mß╗Öt mß║ích sß╗æng ngß║ºm ngay d╞░ß╗¢i l├▓ng ─æß║Ñt lß╗¡a, ─æ├│ ch├¡nh l├á hß╗ç thß╗æng ─æß╗ïa ─æß║ío. ─Éß╗ïa ─æß║ío ch├¡nh l├á ─æ╞░ß╗¥ng hß║ºm lß╗¢n nhß║Ñt v├á c┼⌐ng ch├¡nh l├á ─æ╞░ß╗¥ng l├áng, mß╗ùi nh├ính nhß╗Å l├á c├íc tiß╗âu ─æß║ío, c┼⌐ng ch├¡nh l├á ng├╡ dß║½n ra ─æ╞░ß╗¥ng l├áng, mß╗ùi ng├ích ch├¡nh l├á mß╗Öt hß╗Ö gia ─æ├¼nh. ─É╞░ß╗¥ng hß║ºm ch├¡nh ─æ╞░ß╗úc thiß║┐t kß║┐ c├│ hß╗Öi tr╞░ß╗¥ng ─æß╗â sinh hoß║ít, hß╗Öi hß╗ìp, biß╗âu diß╗àn v─ân nghß╗ç, c├│ nh├á hß╗Ö sinh, trß║ím phß║½u thuß║¡t, giß║┐ng n╞░ß╗¢c, nh├á tß║»m, kho t├áng, trß║ím g├íc ß╗ƒ c├íc cß╗¡a v├áo, ra. To├án bß╗Ö sinh hoß║ít th╞░ß╗¥ng ng├áy v├á b├ím trß╗Ñ chiß║┐n ─æß║Ñu cß╗ºa c├ín bß╗Ö, ─æß║úng vi├¬n, chiß║┐n s─⌐ v├á ng╞░ß╗¥i d├ón ─æ╞░ß╗úc diß╗àn ra trong l├▓ng ─æß║Ñt. Hß╗ç thß╗æng 70 l├áng hß║ºm ─æ╞░ß╗úc ph├ón bß╗æ khß║»p 15 x├ú, thß╗ï trß║Ñn ß╗ƒ V─⌐nh Linh, ngo├ái chß╗⌐c n─âng ch├¡nh l├á ph├▓ng tr├ính th├¼ t├╣y ─æß║╖c ─æiß╗âm tß╗½ng v├╣ng, tß╗½ng x├ú m├á c├│ nhß╗»ng thay ─æß╗òi vß╗ü c├┤ng dß╗Ñng cß╗ºa ─æß╗ïa ─æß║ío; c├│ thß╗â l├á mß╗Öt l├áng ho├án chß╗ënh hoß║╖c chß╗ë l├á n╞íi tr├║ ß║⌐n nhß║Ñt thß╗¥i khi bom ─æß║ín, n╞íi l├ám viß╗çc, kho t├áng, l├á trß║ím trung chuyß╗ân h├áng h├│a, n╞íi dß╗½ng ch├ón cß╗ºa bß╗Ö ─æß╗Öi... Trong hß╗ç thß╗æng l├áng hß║ºm - ─æß╗ïa ─æß║ío, vß╗¢i tß╗òng sß╗æ 114 ─æß╗ïa ─æß║ío lß╗¢n nhß╗Å kh├íc nhau, ─æß║╖c biß╗çt c├│ c├íc ─æß╗ïa ─æß║ío lß╗¢n vß╗ü quy m├┤ v├á chiß╗üu d├ái, ─æiß╗ân h├¼nh v├á ti├¬u biß╗âu nhß║Ñt trong hß╗ç thß╗æng l├áng hß║ºm, ─æß╗ïa ─æß║ío V─⌐nh Linh l├á ─æß╗ïa ─æß║ío Vß╗ïnh Mß╗æc. Tuy nhi├¬n, cuß╗Öc sß╗æng trong l├▓ng ─æß║Ñt d├╣ hß╗ç thß╗æng ─æß╗ïa ─æß║ío ─æ╞░ß╗úc x├óy dß╗▒ng tß╗æt ─æß║┐n mß║Ñy, c┼⌐ng kh├┤ng tr├ính khß╗Åi sß╗▒ t├╣ t├║ng, thiß║┐u ├ính s├íng, sß╗⌐c khoß║╗ bß╗ï giß║úm s├║t, cho n├¬n phß║úi tß╗ò chß╗⌐c tß╗æt ─æß╗¥i sß╗æng v─ân ho├í tinh thß║ºn cho nh├ón d├ón. Ch├¡nh quyß╗ün V─⌐nh Linh ph├ít ─æß╗Öng phong tr├áo v├á ─æß╗Öng vi├¬n c├íc l├áng hß║ºm, c├íc hß╗Ö, c├íc nh├á hß║ºm, ─æ╞░ß╗¥ng hß║ºm thi nhau trang ho├áng chß╗ù ß╗ƒ cß╗ºa m├¼nh bß║▒ng c├íc loß║íi h├¼nh v─ân h├│a th├¡ch hß╗úp v├á kß╗ïp thß╗¥i biß╗âu d╞░╞íng nhß╗»ng nh├á hß║ºm ─æß║╣p ─æß║╜, s├íng sß╗ºa. S├ích b├ío tranh ß║únh tß╗½ Ty V─ân h├│a Khu vß╗▒c ─æ├ú ─æ╞░ß╗úc c├íc lß╗▒c l╞░ß╗úng xung k├¡ch v─ân h├│a v╞░ß╗út qua bom ─æß║ín, ─æ╞░a ─æß║┐n cho nh├ón d├ón mß╗Öt c├ích ─æß║ºy ─æß╗º, th╞░ß╗¥ng xuy├¬n. Lß╗¥i ca, tiß║┐ng h├ít cß╗ºa thanh ni├¬n, d├ón qu├ón ng├áy ─æ├¬m cß║Ñt l├¬n tß╗½ c├íc c─ân hß║ºm ─æß║┐n trß║¡n ─æß╗ïa trß╗▒c chiß║┐n ─æ├ú tiß║┐p th├¬m sß╗⌐c mß║ính cho ng╞░ß╗¥i d├ón qu├ón tuyß║┐n lß╗¡a. Giß╗»a nhß╗»ng ─æß╗út bom B52 rß║úi thß║úm v├á ngay khi ─æß║ín r├⌐o, bom rß╗ün, nß╗Öi dung c├íc ch╞░╞íng tr├¼nh cß╗ºa ─æ├ái Tiß║┐ng n├│i Viß╗çt Nam v├á ─æ├ái Truyß╗ün thanh khu vß╗▒c vß║½n truyß╗ün ─æi tiß║┐ng n├│i th├ón thiß║┐t, tin y├¬u cß╗ºa Tß╗ò quß╗æc, cß╗ºa nh├ón d├ón cß║ú n╞░ß╗¢c, mang ─æß║┐n cho c├ín bß╗Ö, chiß║┐n s─⌐ v├á nh├ón d├ón V─⌐nh Linh mß╗Öt niß╗üm tin m├únh liß╗çt v├áo thß║»ng lß╗úi cuß╗æi c├╣ng. B├ío ΓÇ£Thß╗æng Nhß║ÑtΓÇ¥ c╞í quan ng├┤n luß║¡n cß╗ºa Khu vß╗▒c V─⌐nh Linh c┼⌐ng ─æ╞░ß╗úc chuyß╗ân ─æß║┐n tß║¡n tß╗½ng c├ín bß╗Ö chiß║┐n sß╗╣ v├á ng╞░ß╗¥i d├ón. C├íc x├ú ─æ├ú x├óy dß╗▒ng ─æ╞░ß╗úc tß╗ò ─æß╗ìc tin, tß╗ò s├íng t├íc v─ân nghß╗ç. S├ích b├ío chuyß╗ân xuß╗æng sinh hoß║ít d╞░ß╗¢i hß║ºm. H├áng chß╗Ñc tß╗¥ b├ío t╞░ß╗¥ng, bß║ún tin, khß║⌐u hiß╗çu, tranh ß║únh, ├íp ph├¡ch ─æ╞░ß╗úc c─âng d├ín, trang tr├¡ ngay d╞░ß╗¢i h├áo giao th├┤ng. Hß║ºu nh╞░ ß╗ƒ hß║ºm n├áo c┼⌐ng d├ánh mß╗Öt vß╗ï tr├¡ trang trß╗ìng nhß║Ñt, ─æß╗â treo ß║únh ch├ón dung Chß╗º tß╗ïch Hß╗ô Ch├¡ Minh.⁸

Hß╗ç thß╗æng l├áng hß║ºm - ─æß╗ïa ─æß║ío V─⌐nh Linh kh├┤ng chß╗ë l├á kß╗│ t├¡ch qu├ón sß╗▒ trong chiß║┐n tranh, m├á c├▓n l├á mß╗Öt hiß╗çn t╞░ß╗úng v─ân ho├í ─æß╗Öc ─æ├ío, ti├¬u biß╗âu cho ├╜ ch├¡, nghß╗ï lß╗▒c v├á tinh thß║ºn s├íng tß║ío cß╗ºa v─ân h├│a Viß╗çt Nam thß╗¥i chiß║┐n. Nhß╗»ng gi├í trß╗ï ß║Ñy nh╞░ mß╗Öt b├ái hß╗ìc vß╗ü bß║ún l─⌐nh v├á sß╗⌐c mß║ính nß╗Öi sinh cß╗ºa d├ón tß╗Öc tr╞░ß╗¢c mß╗ìi thß╗¡ th├ích.

Trong nhß╗»ng n─âm th├íng chiß║┐n tranh, mß║╖c d├╣ sß╗æng trong ─æiß╗üu kiß╗çn hß║┐t sß╗⌐c thiß║┐u thß╗æn, hiß╗âm nguy, ├íc liß╗çt nh╞░ng ng╞░ß╗¥i d├ón V─⌐nh Linh vß║½n duy tr├¼ c├íc gi├í trß╗ï truyß╗ün thß╗æng, ─æß║ío l├╜ gia ─æ├¼nh. Nhiß╗üu l├án ─æiß╗çu d├ón ca ─æß╗ïa ph╞░╞íng ─æ╞░ß╗úc cß║úi bi├¬n ─æß╗â phß╗Ñc vß╗Ñ c├┤ng t├íc tuy├¬n truyß╗ün, phß║ún ├ính sinh ─æß╗Öng t├¡nh kß║┐ thß╗½a v├á ─æß╗òi mß╗¢i cß╗ºa v─ân h├│a d├ón tß╗Öc.

Ng├áy nay, trong x├ú hß╗Öi hiß╗çn ─æß║íi, khi c├íc gi├í trß╗ï c├í nh├ón ─æ╞░ß╗úc ─æß╗ü cao, b├ái hß╗ìc tß╗½ v─ân ho├í cß╗Öng ─æß╗ông trong bß╗æi cß║únh chiß║┐n tranh cß╗ºa V─⌐nh Linh trß╗ƒ th├ánh mß╗Öt gi├í trß╗ï qu├╜ b├íu, ─æ╞░ß╗úc trao truyß╗ün qua c├íc thß║┐ hß╗ç. V─⌐nh Linh l├á minh chß╗⌐ng cho viß╗çc v─ân h├│a c├│ thß╗â nß║úy mß║ºm trong khß╗æc liß╗çt, c├áng gian khß╗ò, c├áng s├íng tß║ío. B├ái hß╗ìc ß║Ñy ─æang ─æ╞░ß╗úc vß║¡n dß╗Ñng ─æß╗â kh╞íi dß║¡y sß╗⌐c s├íng tß║ío trong v─ân ho├í nghß╗ç thuß║¡t hiß╗çn nay - ─æß║╖c biß╗çt trong gi├ío dß╗Ñc, truyß╗ün th├┤ng v├á ph├ít triß╗ân v─ân ho├í ph├╣ hß╗úp vß╗¢i kh├┤ng gian v─ân h├│a, xu thß║┐ ph├ít triß╗ân ─æ╞░╞íng ─æß║íi.

Trong nhß╗»ng n─âm 1954 - 1975, V─⌐nh Linh kh├┤ng chß╗ë l├á biß╗âu t╞░ß╗úng cß╗ºa chiß║┐n ─æß║Ñu m├á c├▓n l├á biß╗âu t╞░ß╗úng cß╗ºa v─ân h├│a sß╗æng, v─ân h├│a kh├íng chiß║┐n v├á v─ân h├│a s├íng tß║ío. Nhß╗»ng th├ánh tß╗▒u v─ân h├│a n╞íi tuyß║┐n lß╗¡a n─âm x╞░a ─æang ─æ╞░ß╗úc kß║┐ thß╗½a, ph├ít huy v├á nh├ón rß╗Öng nh╞░ mß╗Öt phß║ºn cß╗ºa chiß║┐n l╞░ß╗úc x├óy dß╗▒ng nß╗ün v─ân h├│a Viß╗çt Nam ti├¬n tiß║┐n, hiß╗çn ─æß║íi m├á vß║½n giß╗» ─æ╞░ß╗úc bß║ún sß║»c s├óu sß║»c, nh├ón v─ân. 

_____________________

¹ Tr╞░ß╗¥ng Chinh. ─Éß╗ü c╞░╞íng vß╗ü v─ân h├│a Viß╗çt Nam (1943). In trong V─ân kiß╗çn ─Éß║úng to├án tß║¡p, Tß║¡p 7 (1940 - 1945). Nxb Ch├¡nh trß╗ï Quß╗æc gia. H├á Nß╗Öi. 2003.  tr. 647.

² Ban Chß║Ñp h├ánh ─Éß║úng bß╗Ö thß╗ï trß║Ñn Hß╗ô X├í. Lß╗ïch sß╗¡ ─Éß║úng bß╗Ö v├á nh├ón d├ón thß╗ï trß║Ñn Hß╗ô X├í (1955 - 2005). Sß╗ƒ V─ân h├│a Th├┤ng tin Quß║úng Trß╗ï. 2006, tr.38.

³ Ty V─ân ho├í Th├┤ng tin Khu vß╗▒c V─⌐nh Linh. B├ío c├ío tß╗òng kß║┐t c├┤ng t├íc v─ân ho├í th├┤ng tin n─âm 1966. Trung t├óm l╞░u trß╗» lß╗ïch sß╗¡ tß╗ënh Quß║úng Trß╗ï, Ph├▓ng UBHC khu vß╗▒c V─⌐nh Linh, Hß╗Öp sß╗æ 23, Hß╗ô s╞í sß╗æ 11.

⁴ Ty V─ân ho├í Th├┤ng tin Khu vß╗▒c V─⌐nh Linh. B├ío c├ío tß╗òng kß║┐t c├┤ng t├íc v─ân ho├í th├┤ng tin n─âm 1967. Trung t├óm l╞░u trß╗» lß╗ïch sß╗¡ tß╗ënh Quß║úng Trß╗ï, Ph├▓ng UBHC khu vß╗▒c V─⌐nh Linh, Hß╗Öp sß╗æ 23, Hß╗ô s╞í sß╗æ 12.

⁵ Sß║╡n s├áng chiß║┐n ─æß║Ñu, sß║╡n s├áng nhß║¡p ng┼⌐, sß║╡n s├áng ─æi bß║Ñt cß╗⌐ n╞íi n├áo Tß╗ò quß╗æc cß║ºn.

⁶ Ban Chß║Ñp h├ánh x├ú V─⌐nh Giang. Lß╗ïch sß╗¡ ─Éß║úng bß╗Ö v├á Nh├ón d├ón x├ú V─⌐nh Giang (1930 - 2010). N─âm 2010, tr.105

⁷ ß╗ªy ban ─æiß╗üu tra tß╗Öi ├íc chiß║┐n tranh cß╗ºa ─æß║┐ quß╗æc M─⌐ ß╗ƒ Viß╗çt Nam (1968). B├ío c├ío vß╗ü tß╗Öi ├íc cß╗ºa ─æß║┐ quß╗æc M─⌐ ß╗ƒ miß╗ün Bß║»c Viß╗çt Nam. Trung t├óm L╞░u trß╗» Lß╗ïch sß╗¡ tß╗ënh Quß║úng Trß╗ï,  Ph├▓ng UBHC khu vß╗▒c V─⌐nh Linh, Hß╗ô s╞í sß╗æ 1180.

⁸ Th╞░ß╗¥ng vß╗Ñ ─Éß║úng ß╗ºy Bß╗Ö Chß╗ë huy Qu├ón sß╗▒ tß╗ënh Quß║úng Trß╗ï. Kß╗╖ yß║┐u Hß╗Öi thß║úo khoa hß╗ìc Hß╗ç thß╗æng l├áng hß║ºm ─æß╗ïa ─æß║ío V─⌐nh Linh - mß╗Öt biß╗âu t╞░ß╗úng cß╗ºa chiß║┐n tranh nh├ón d├ón Viß╗çt Nam. 2011. tr.34.