K8 - Cuộc hành quân ngược chiều - KÝ ỨC CHIẾN TRANH CỦA TUỔI THƠ VÙNG TUYẾN LỬA

Nhận được tập truyện ký thiếu nhi K8 - Cuộc hành quân ngược chiều (NXB Hội Nhà văn, 2026) của nhà văn Nguyễn Phương Hà gửi tặng, tôi đã đọc một mạch say sưa bởi cuốn sách đã chạm vào ký ức chiến tranh sâu thẳm tuổi thơ của mình về một thời chiến tranh khốc liệt trên vùng đất giới tuyến Vĩnh Linh đau thương mà rất đỗi kiên cường. Cuốn sách hấp dẫn còn vì chính tác giả là người trong cuộc, kể lại chính câu chuyện của mình từng trải, từng nghĩ, vẫn như còn tươi rói làm thổn thức lòng người. Những câu chuyện kể về những cậu bé, cô bé còn rất nhỏ tuổi, với những nghĩ suy non nớt mà chân thật, xúc động đến nao lòng. Cuốn sách đã phục dựng lại ký ức về cuộc chiến tranh khốc liệt trong con mắt tuổi thơ, một “cuộc thiên di lịch sử” để bảo toàn lực lượng, chuẩn bị cho tương lai của không chỉ một vùng đất mà còn cho cả một dân tộc. Dưới ngòi bút của Nguyễn Phương Hà, cuộc “hành quân ngược chiều” ấy vượt ra ngoài ý nghĩa của một cuộc sơ tán trẻ em đến vùng an toàn chiến sự, thể hiện tầm nhìn của Đảng và Bác Hồ, hành trình khám phá văn hóa, niềm tin vào tương lai tươi sáng của tuổi thơ và đất nước.

K├╜ ß╗⌐c tuß╗òi th╞í vß╗ü mß╗Öt cuß╗Öc chiß║┐n tranh khß╗æc liß╗çt  

Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, đất nước tạm thời chia cắt làm hai miền, lấy sông Bến Hải làm giới tuyến tạm thời. Như là một ngẫu nhiên của số phận, xã Vĩnh Quang của huyện Vĩnh Linh nằm ngay bên Cửa Tùng xinh đẹp trở thành một xã giới tuyến, khi đế quốc Mỹ âm mưu chia cắt lâu dài đất nước ta. Chiến tranh ngày càng ác liệt thì ngôi làng thân thương của những đứa trẻ như Thành, Biên, Hồng, Lành, Hải, Bắc… trở thành địa bàn khốc liệt nhất của cuộc chiến tranh, nhất là khi đế quốc Mỹ gây ra cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc. Ở miền Bắc lúc bấy giờ có lẽ không có vùng đất nào mà chiến tranh ác liệt như ở vùng tuyến lửa Vĩnh Linh và Quảng Bình. Ngoài những tốp máy bay liên tục quần thảo trên bầu trời, dội bom bắn phá, Vĩnh Linh còn chịu những đợt pháo kích bắn từ Cồn Tiên, Dốc Miếu ra, từ Hạm đội 7 của Mỹ ở biển Đông bắn vào. “Trường cấp một của xã bị trúng loạt pháo, trường học tan hoang, mấy học sinh lớp 4C bị thương phải đi cấp cứu?/…/ Phòng học là một hầm lán nửa nổi nửa chìm, chừng hơn 20 mét vuông. Phía trên cũng có những mái che bằng tre, rơm trét đất để chống mảnh đạn và bom bi.” (trang 17). Hình ảnh chiến tranh được tác giả tái hiện thật khốc liệt: “Tiếng phản lực bổ nhào rít rèn rẹt, bom nổ ầm ầm nghe gần lắm, rung chuyển mặt đất. Những ngôi nhà giữa xóm bốc cháy, khói lửa mù mịt, tre nứa nổ lốp đốp lẫn trong tiếng súng trường, súng máy của dân quân bắn trả máy bay Mỹ. Hôm nay máy bay giặc thả bom phá, bom cháy và bom bi vào giữa thôn Hòa Lý làm mấy người chết và bị thương, gần mươi nóc nhà bị thiêu trụi, những ngọn tre nghiêng ngả, cháy sém từng ngọn lá.” (trang 21).

Chiß║┐n tranh ng├áy c├áng ├íc liß╗çt, tr╞░ß╗¥ng hß╗ìc phß║úi chuyß╗ân xuß╗æng hß║ºm ─æß╗ïa ─æß║ío ─æ├áo s├óu trong l├▓ng ─æß║Ñt: ΓÇ£Cß╗¡a ─æß╗ïa ─æß║ío kh├í nhß╗Å, ng╞░ß╗¥i lß╗¢n ─æi v├áo phß║úi c├║i thß║Ñp ng╞░ß╗¥i xuß╗æng nh╞░ng v├áo b├¬n trong th├¼ cao v├á to dß║ºn. V├áo khoß║úng v├ái chß╗Ñc m├⌐t c├│ mß╗Öt v├ích ngang rß╗Öng bß╗æn, n─âm m├⌐t, s├óu v├áo khoß║úng h╞ín chß╗Ñc m├⌐t, ─æ├│ l├á lß╗¢p hß╗ìc. Cuß╗æi ng├ích hß║ºm treo mß╗Öt c├íi bß║úng lß║Ñy tß╗½ lß╗¢p hß╗ìc tr├¬n th├┤n vß╗ü, cß║»t ngß║»n ─æi cho vß╗½a gß╗ìn. Hß╗ìc sinh mß╗ùi ─æß╗⌐a mß╗Öt c├íi b├án c├í nh├ón thß║Ñp, c├│ thß╗â gß║Ñp lß║íi v├á mß╗Öt ghß║┐ nhß╗Å mang tß╗½ nh├á ─æß║┐n. Hß╗ìc xong th├¼ gß║Ñp mang vß╗ü hoß║╖c ─æß╗â gß╗ìn v├áo g├│c hß║ºm. Nhß╗»ng c├óy ─æ├¿n dß║ºu thß║»p l├¬n ß╗ƒ v├ích hß║ºm, ├ính s├íng lß╗¥ mß╗¥, c─âng mß║»t ra th├¼ c├│ thß╗â ─æß╗ìc hay viß║┐t ─æ╞░ß╗úc.ΓÇ¥ (trang 22).      

Cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc do Mỹ tiến hành có tính hủy diệt với sức tàn phá khủng khiếp: “Ngày 20 tháng 6 năm 1967. Cuộc đánh phá hủy diệt xã Vĩnh Quang bằng máy bay và đại bác kéo dài ba ngày liền. Ban ngày thật dữ dội, ác liệt, ầm vang cả đất trời. Ban đêm pháo sáng lóe mắt, những loạt bom tọa độ ầm ầm, những loạt đại bác gầm rít đùng đoàng đây đó. Địa bàn xã Vĩnh Quang bị san phẳng, lật nhào lên mấy lượt, cây cối cũng bị vùi lấp, chỉ thấy một màu đất đỏ thấm máu. Cả xã gần trăm người chết, hơn trăm người khác bị thương. Địa đạo thôn An Hòa ngay trong ngày đầu của đợt đánh phá, những loạt bom lớn đã đánh sập cửa hầm chính, vùi chôn 61 người cả người lớn và trẻ em. Có những gia đình năm đến sáu người chết vùi trong đó không thể đào lấy ra được.”(trang 30). Thật khốc liệt và đau thương khi tuổi thơ các em phải lớn lên giữa cảnh chiến tranh như vậy! Tất cả sinh hoạt của người dân Vĩnh Linh nói chung và xã Vĩnh Quang nói riêng phải rút về sinh sống dưới hầm địa đạo, học sinh phải nghỉ học. An toàn tính mạng của người dân nói chung và trẻ em nói riêng đang được đặt ra. Chính trong tình hình đó, Đảng và Chính phủ đã có kế hoạch sơ tán các em học sinh ra miền Bắc để giữ gìn những hạt giống cho tương lai - Kế hoạch K8.

ΓÇ£H├ánh qu├ón ng╞░ß╗úc chiß╗üuΓÇ¥ giß╗»a y├¬u th╞░╞íng, che chß╗ƒ cß╗ºa nh├ón d├ón   

Nói “cuộc hành quân ngược chiều” là tác giả muốn so sánh với khí thế sục sôi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc. Thanh niên miền Bắc, “lớp cha trước, lớp con sau” với khí thế “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước” trong đội quân trùng điệp vào miền Nam chiến đấu. Thực ra, “cuộc hành quân ngược chiều” này đã gánh trên vai một số phận, một trách nhiệm lớn lao, góp phần hiện thực hóa một tầm nhìn dài hạn, nâng niu những hạt giống, chuẩn bị lực lượng cho tương lai. “Cuộc hành quân ngược chiều” đã thu hút một lực lượng lớn đến hàng vạn người, mà họ là những trẻ em từ 7 đến 15 tuổi, thực hiện một chuyến đi gần nửa ngàn cây số dưới mưa bom, bão đạn.

Các em phải tạm biệt cha mẹ, những người thân để ra đi khi tuổi còn “khóc nhè” dưới sự chăm sóc của các thầy, cô giáo và sự đùm bọc yêu thương của nhân dân ở các địa phương trên đường đi. Hình ảnh các em di chuyển dưới một trời bom đạn, gian khổ và ác liệt vô cùng. Trên những cung đường gồ ghề ổ voi, ổ chuột, ngồi trên sàn xe nảy xóc ghê người. Những con đường cát lún, nóng bỏng làm rã rời, rướm máu những bàn chân nhỏ nhắn của các em đang học chưa xong lớp 2, lớp 3. Nhưng nguy hiểm nhất dưới ánh pháo sáng rợn người, là sự rình rập, đuổi đánh của những đàn máy bay Mỹ, những loạt bom tọa độ, những trận bom bi… có thể đổ ập lên đầu các em bất cứ lúc nào. “Cuộc hành quân ngược chiều” này cũng có bình yên đâu so với cuộc hành quân của các chú bộ đội hành quân ra chiến trường! Bù lại, các em nhận được sự đùm bọc, chở che của người lớn, của cán bộ và nhân dân các địa phương trên những tuyến đường đi qua. Các thầy, cô giáo, các chú, cô phụ trách đoàn luôn dành sự yêu thương cao nhất cho các cháu. Đó là thầy Đạo, cô Thu, anh Tuân, chị Thảo… lo cho các em từ miếng ăn, nước uống, chăm chút từ giấc ngủ, từng vết thương mà các em gặp phải. Các chú lái xe dũng cảm, mưu trí điều khiển xe an toàn qua những đoạn đường trọng điểm đánh phá. Có chú còn lái xe trước làn đạn, đánh lạc hướng máy bay địch để cứu cả đoàn xe chở các cháu. Có bạn nhớ nhà quá, làm liều, trốn quay trở lại Vĩnh Linh, để rồi thầy Đạo, anh Tuân lại phải đi đưa trở về đoàn. Các em còn được đối xử bao dung, không bị nặng lời quát mắng.

Các em đi qua Quảng Bình, đến trạm nào cũng được bà con nhường hầm trú ẩn cho nằm. Các cô, chú dân quân dũng cảm chèo những chuyến đò vượt sông Nhật Lệ ở bến đò Mẹ Suốt và vượt sông Gianh trong giờ cao điểm. Những lần đói cơm, chậm giờ cơm, thiếu nước… thì luôn có những tấm lòng thơm thảo của bà con ở những địa phương đi qua. Ở trạm Hạ Trạch “đã quá trưa, bọn trẻ thấy đói bụng mà chưa có cơm nước gì. Mấy o dân quân và cấp dưỡng chạy ngược, chạy xuôi có vẻ lo lắng/.../ Do đêm qua nhà bếp của trạm bị bom đánh trúng, nhà cửa, xoong nồi tan hoang cả. Nhà bếp phải khắc phục nên bữa ni chịu ăn muộn/…/ O nói chưa hết câu đã thấy mấy mệ, mấy chị trong làng kéo đến, người đem theo rá cơm, người đem luôn cả nồi cơm, niêu cá kho, nồi canh rau khoai lang, cả dưa chột môn và nhiều thứ khác nữa.”(trang 72). Đi qua bảy tỉnh, thành, đến đâu các em cũng được nhân dân yêu thương đùm bọc như vậy.

─Éiß╗üu m├á kh├┤ng thß╗â kh├┤ng nhß║»c tß╗¢i, ─æ├│ l├á tinh thß║ºn lß║íc quan, vui sß╗æng cß╗ºa c├íc em b├⌐ K8. Kh├│ kh─ân gian khß╗ò cß╗ºa chuyß║┐n ─æi nh╞░ thß║┐, nß╗ùi nhß╗¢ mß║╣ cha, ng╞░ß╗¥i th├ón, qu├¬ h╞░╞íng, nhß╗»ng thiß║┐u thß╗æn vß║¡t chß║Ñt tr├¬n ─æ╞░ß╗¥ng, ├íc liß╗çt cß╗ºa bom ─æß║ínΓǪ c┼⌐ng kh├┤ng phß║úi kh├┤ng c├│ l├║c l├ám c├íc em nß║ún l├▓ng. ΓÇ£M├¡t ╞░ß╗¢tΓÇ¥ l├á th╞░ß╗¥ng xuy├¬n, nhß║Ñt l├á vß╗¢i c├íc bß║ín g├íi. Tuy nhi├¬n, sau nhß╗»ng giß╗¥ nghß╗ë hoß║╖c ─æß╗úi chß╗¥ xuß║Ñt ph├ít, ΓÇ£c├íc bß║ín trai lß║íi rß╗º nhau t├║m tß╗Ñm ch╞íi tam c├║c, lß║íi xe, ph├ío, ngß╗▒a, tß╗æt. Lß╗ì nghß║╣ (nhß╗ì nß╗ôi) b├┤i ─æß║ºy mß║╖t.ΓÇ¥ C├íc bß║ín g├íi ΓÇ£sau mß╗Öt hß╗ôi nhß╗¢ nh├á mß║┐u m├ío gß╗ìi Mß║í ╞íi! Mß║í ╞íi, giß╗¥ lß║íi ra giao th├┤ng h├áo ngß╗ôi bß╗çt ch╞íi ─æ├ính thß║╗.ΓÇ¥ Phß║úi ch─âng, nhß╗¥ tinh thß║ºn lß║íc quan ─æ├│, nhß╗»ng ─æß╗⌐a trß║╗ K8 ─æ├ú ho├án th├ánh mß╗Öt cuß╗Öc tr╞░ß╗¥ng chinh ─æß║ºu ─æß╗¥i rß║Ñt ngoß║ín mß╗Ñc!   

Hành trình khám phá văn hóa

─Éiß╗üu th├║ vß╗ï nß╗»a l├á tß║¡p truyß╗çn k├╜ cß╗ºa t├íc giß║ú ─æ├ú cho thß║Ñy mß╗Öt h├ánh tr├¼nh kh├ím ph├í v─ân h├│a cß╗ºa nhß╗»ng ─æß╗⌐a trß║╗ lß║ºn ─æß║ºu xa qu├¬ h╞░╞íng ─æß║┐n vß╗¢i nhß╗»ng v├╣ng ─æß║Ñt mß╗¢i. Tuß╗òi nhß╗Å vß╗¢i nhß╗»ng hiß╗âu biß║┐t cß╗ºa c├íc em c├▓n rß║Ñt hß║ín hß║╣p, ─æ├┤i l├║c c├▓n ng├┤ ngh├¬, nh╞░ng qua giß╗ìng kß╗â tß╗▒ nhi├¬n, c├│ l├║c ΓÇ£t╞░ng tß╗¡ngΓÇ¥, t├íc giß║ú ─æ├ú cho thß║Ñy nhß╗»ng h├¼nh ß║únh vui, hiß║┐u ─æß╗Öng v├á th├¡ch kh├ím ph├í cß╗ºa c├íc em hß╗ìc sinh K8, l├ám cho ng╞░ß╗¥i ─æß╗ìc phß║úi bß║¡t c╞░ß╗¥i. ΓÇ£Th├ánh ngß║íc nhi├¬n v├á ngh─⌐ m├úi kh├┤ng ra, sao hß╗ì k├¬u bß╗ìn con n├¡t m├¼nh l├á ΓÇ£ng├áiΓÇ¥ nghe oai rß╗⌐a h├¿...ΓÇ¥ khi c├íc em ─æi qua v├╣ng ─æß║Ñt xß╗⌐ Nghß╗ç. Xe qua ph├á Linh Cß║úm, ΓÇ£Th├ánh thß║Ñy mß╗Öt chiß║┐c thuyß╗ün sß║»t to lß║»m nh╞░ng kh├┤ng thß║Ñy buß╗ôm v├á m├íi ch├¿o ─æ├óu cß║ú. Hß╗Åi ra th├¼ biß║┐t ─æ├│ l├á chiß║┐c ph├á qua s├┤ng.ΓÇ¥ C├▓n b├ính m├¼ th├¼ lß║ºn ─æß║ºu ti├¬n c├íc em ─æ╞░ß╗úc nh├ón vi├¬n mß╗Öt trß║ím ß╗ƒ Thanh H├│a ph├ít cho ΓÇ£mß╗ùi ─æß╗⌐a mß╗Öt chiß║┐c b├ính to, h├¼nh thon, m├áu v├áng, b├¬n trong c├│ nh├ón thß╗ït v├á mß║Ñy l├ít d╞░a th├íi mß╗Ång.ΓÇ¥ Hay khi ─æß║┐n v├╣ng qu├¬ miß╗ün Bß║»c, ΓÇ£Th├ánh v├á Quß║┐ t├¼m nhß╗»ng tr├íi c├óy vß╗½a r╞íi ─æem ─æß║┐n cho Bi├¬n c├╣ng nß║┐m thß╗¡. T├▓ m├▓ b├│c ra thß║Ñy lß╗¢p c├╣i mß╗Ång, nß║┐m thß╗¡ thß║Ñy n╞░ß╗¢c chß║úy ra th╞ím v├á ngß╗ìt dß╗ïu.ΓÇ¥ Sau mß╗¢i biß║┐t l├á tr├íi nh├ún. ─É╞░ß╗úc ─æß║»m m├¼nh trong v├╣ng s╞í t├ín, c├íc em ─æ╞░ß╗úc tiß║┐p tß╗Ñc kh├ím ph├í v─ân h├│a l├áng qu├¬ Bß║»c Bß╗Ö, nhß╗»ng tinh tß║┐ trong giao tiß║┐p, nhß╗»ng l├án ─æiß╗çu ch├¿o, v─ân h├│a ß║⌐m thß╗▒c, nhß╗»ng sinh hoß║ít th╞░ß╗¥ng ng├áy, tß║¡p qu├ín sß║ún xuß║Ñt kh├íc lß║íΓǪ l├ám ─æß║ºy th├¬m vß╗æn hiß╗âu biß║┐t v─ân h├│a cß╗ºa c├íc em.    

Tập truyện ký thiếu nhi K8 - cuộc hành quân ngược chiều đã làm được một việc rất ý nghĩa. Đó là nhà văn đã phục dựng lại bức tranh sinh động về một chủ trương lớn của đất nước trong bối cảnh cuộc chiến tranh ác liệt: “đảm bảo an toàn tính mạng cho học sinh vùng tuyến lửa tránh sự hủy diệt của kẻ thù; để cho cha mẹ các em ở lại yên tâm sản xuất và chiến đấu, và quan trọng hơn nữa là những hạt giống K8 được giữ gìn sẽ là một lực lượng dự bị quan trọng cho cuộc kháng chiến lâu dài và xây dựng đất nước.” (trang 166).

Kß║┐ hoß║ích K8 l├á chß╗º tr╞░╞íng lß╗¢n cß╗ºa ─æß║Ñt n╞░ß╗¢c: ─æ╞░a 3 vß║ín hß╗ìc sinh ra miß╗ün Bß║»c, bß║úo to├án t├¡nh mß║íng v├á tß║ío ─æiß╗üu kiß╗çn cho c├íc em ─æ╞░ß╗úc hß╗ìc tß║¡p. ─Éß╗ìc K8 - cuß╗Öc h├ánh qu├ón ng╞░ß╗úc chiß╗üu cß╗ºa nh├á v─ân Nguyß╗àn Ph╞░╞íng H├á, ta hiß╗âu th├¬m cß╗Öi nguß╗ôn sß╗⌐c mß║ính chiß║┐n thß║»ng cß╗ºa d├ón tß╗Öc trong cuß╗Öc kh├íng chiß║┐n chß╗æng Mß╗╣ cß╗⌐u n╞░ß╗¢c. 

Tác giả Nguyễn Phương Hà đã lựa chọn thể loại tác phẩm phù hợp: Truyện ký. Sự chân thật của sự kiện lịch sử, con người, sự việc của thể ký kết hợp với hồi ức, liên tưởng, hư cấu, tả thuật, sắp xếp, xây dựng cốt truyện, nhân vật. Tập truyện được kết cấu theo mạch thời gian tuyến tính, mạch ký ức với trường liên tưởng đa dạng và phong phú. Với giọng văn giản dị, mạch lạc, hấp dẫn, phù hợp với lứa tuổi thiếu nhi, tác giả đã đưa người đọc vào mê trận của cuộc hành quân có một không hai trong lịch sử. Tập truyện cũng cung cấp nhiều chi tiết ám ảnh, những sự kiện mà hơn 60 năm qua có thể nhiều người đã lãng quên hoặc thế hệ trẻ còn chưa biết đến, như một lời nhắc nhở chúng ta: biết trân trọng và nâng niu những gì mà cha ông chúng ta đã đánh đổi bằng biết bao mất mát và hy sinh xương máu.

 TP. Hß╗ô Ch├¡ Minh, ng├áy 30 th├íng 4 n─âm 2026

                                                  N.M.O