Người Pa Kô

D├ón tß╗Öc n├áy c├│ nhiß╗üu t├¬n gß╗ìi nh╞░ Pa K├┤, Pa Hi, T├á ├öi, T├á Uß╗æt, Kan TuaΓǪ Nh╞░ng c├íi t├¬n Pa K├┤ vß║½n ─æ╞░ß╗úc nhß║»c ─æß║┐n nhiß╗üu nhß║Ñt, c├│ lß║╜ bß╗ƒi sß╗▒ gß║»n kß║┐t thi├¬ng li├¬ng vß╗¢i h├¼nh ß║únh ΓÇ£con ch├íu B├íc Hß╗ôΓÇ¥. ─É╞ín vß╗ï t├┤i - Trung ─æo├án 6 Ph├║ Xu├ón - ─æ├ú gß║»n b├│ vß╗¢i ng╞░ß╗¥i Pa K├┤ suß╗æt 10 n─âm r├▓ng r├ú (1965 - 1975). ─É├│ l├á nhß╗»ng n─âm th├íng chung chia gian khß╗ò, nh╞░ß╗¥ng c╞ím sß║╗ ├ío, chia lß╗¡a, chia m├íu tr├¬n chiß║┐n tr╞░ß╗¥ng Trß╗ï - Thi├¬n khß╗æc liß╗çt. L├á mß╗Öt ng╞░ß╗¥i chiß║┐n s─⌐ trß╗▒c tiß║┐p l─ân lß╗Ön tr├¬n chiß║┐n tr╞░ß╗¥ng ß║Ñy, nhß╗»ng kß╗╖ niß╗çm vß╗ü ng╞░ß╗¥i Pa K├┤ trong t├┤i lu├┤n sß╗æng ─æß╗Öng nh╞░ nhß╗»ng th╞░ß╗¢c phim t╞░ liß╗çu.

Dọc đường chiến trận thuở ấy, đâu đâu cũng thấy bóng dáng người Pa Kô. Họ là chiến sĩ quân giải phóng, dân quân du kích, thanh niên xung phong, dân công vận tải… không quản ngại khó khăn nguy hiểm, đạn bom ác liệt để tham gia kháng chiến. Có những thiếu niên mới 14, 15 tuổi đã có mấy năm băng rừng cùng bộ đội tải thương, vận chuyển vũ khí.

Có người nói, cả dân tộc Pa Kô đã biên chế chính thức trong đội ngũ cách mạng điệp trùng. Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Hồ Vai và Hồ Kan Lịch là minh chứng sống động nhất cho thành tích chiến đấu dũng cảm của người Pa Kô. Tin tưởng tuyệt đối vào Đảng, Bác Hồ và cách mạng gần như là một thuộc tính bẩm sinh của người Pa Kô. Phẩm chất ấy ánh ngời như ngọc, quý hơn vàng, lan tỏa giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ.

Thời ấy, cái đói nghèo cơ cực đeo bám đồng bào quanh năm. Bữa ăn hằng ngày chỉ là nồi cháo hổ lốn “Tà lục tà lạo” với ngô, khoai, rau, sắn. Chiến tranh không dệt được vải, họ thường mặc quần áo bộ đội hoặc trang phục của các bộ tộc Lào bên biên giới. Chống chọi với muỗi rừng, vắt và cái rét đại ngàn chỉ có thuốc lá Tà Ôi, ớt chỉ thiên và bếp lửa. Máy bay OV10 luôn dòm ngó sẵn sàng gọi máy bay cường kích dội bom, pháo. Vì thế, già trẻ gái trai sống chui rúc trong những lều lán dựng dưới tán rừng thâm u. Gầy guộc, đen đúa, khô quắt vì gian khổ nhưng ánh mắt người Pa Kô bao giờ cũng rực sáng, nụ cười bao giờ cũng hồn hậu, hiền lành dễ mến.

Niềm tin tuyệt đối vào Đảng, vào Bác Hồ và cách mạng của người Pa Kô đôi khi chân chất đến quyết liệt. Tôi nhớ đầu tháng 9 năm 1972, đoàn vận tải từ mặt trận đến dốc Ông Già xuống Khe Rùa nghỉ chân, chuẩn bị vượt dốc Thanh Niên lên viện 94 thì gặp sự cố. Nhóm vận tải người Pa Kô khi phát hiện mình đang khiêng cáng cho thương binh phía bên kia chiến tuyến đã thẳng thừng từ chối: “Hắn là giặc, để cho hắn chết. Mình không cáng hắn lên viện mô…”. Trước phản ứng ấy, đoàn phải mất nhiều thời gian giải thích, thuyết phục và bố trí đổi người khiêng, họ mới đồng ý để đoàn tiếp tục lên đường.

Một lần khác có anh cán bộ vào bản tuyên truyền: “Cách mạng đang bước vào giai đoạn mới, sắp chiến thắng. Thế ta là thế đi lên…”. Nghe vậy, một cụ già phản ứng ngay: “Không được. Mình không đồng ý. Thế cách mạng phải đi xuống mới mau thắng lợi. Đi lên mệt hung, lâu lắm! Không ưng cái bụng mô”. Cái lý lẽ tưởng chừng ngây ngô ấy lại cho thấy sự thật thà, hết lòng muốn thắng giặc thật nhanh để có hòa bình.

Kß╗╖ niß╗çm s├óu ─æß║¡m nhß║Ñt l├á lß║ºn t├┤i c├╣ng hai ─æß╗ông ─æß╗Öi h├ánh qu├ón gß║╖p c╞ín m╞░a rß╗½ng ─æß║ºu m├╣a xß╗æi xß║ú. Khe suß╗æi ngß║¡p n╞░ß╗¢c l├¬n tß╗¢i v├ái m├⌐t khiß║┐n c├íc lß╗æi vß╗ü mß║╖t trß║¡n ─æß╗üu bß╗ï chß║╖n. Gß║ío mang theo ─æ├ú cß║ín, chß╗ë c├▓n ├¡t muß╗æi, con dao g─âm, bß║¡t lß╗¡a v├á chiß║┐c ─âng-g├┤. Ch├║ng t├┤i quyß║┐t ─æß╗ïnh gh├⌐ v├áo ch├▓i Mß╗Ñ H╞░ß╗¥ng t├í t├║c, ngß╗¢t m╞░a sß║╜ tiß║┐p tß╗Ñc h├ánh qu├ón vß╗ü ─æ╞ín vß╗ï. Ch├▓i Mß╗Ñ H╞░ß╗¥ng l├á mß╗Öt d├úy l├ín liß╗ün kß╗ü nhau, ng─ân c├ích bß╗ƒi v├ích nß╗⌐a v├á c├│ bß║┐p ri├¬ng. L├ín ch├║ng t├┤i nghß╗ë chß╗ë c├│ hai ├┤ng b├á gi├á, con ch├íu ─æß╗üu ─æi l├ám c├ích mß║íng. Sau khi ch├║ng t├┤i tr├¼nh b├áy l├╜ do xin v├áo l├ín t├í t├║c, Aam (bß╗æ) v├á Ay (mß║╣) vui vß║╗ nhß║¡n lß╗¥i. M╞░╞íi ph├║t sau, mß╗Öt nß╗ôi ch├ío ΓÇ£T├á lß╗Ñc t├á lß║íoΓÇ¥ vß╗¢i m─âng rß╗½ng, sß║»n, ng├┤ v├á ß╗¢t chß╗ë thi├¬n ─æ╞░ß╗úc bß║»c l├¬n bß║┐p. Nß╗ôi ch├ío ch├¡n, cß║ú nh├á c├╣ng ngß╗ôi ─ân v├┤ c├╣ng ─æß║ºm ß║Ñm, vui vß║╗. Nhß╗»ng ─æ├¬m ß╗ƒ lß║íi ch├▓i, ch├║ng t├┤i ─æ├ú ─æ╞░ß╗úc s╞░ß╗ƒi ß║Ñm giß╗»a m├╣a m╞░a ─æ├│i r├⌐t. Nhß╗»ng ─æ├¬m ß║Ñy, tiß║┐ng ─æ├án Ta L╞░ v├á nhß╗ïp nhß║úy m├║a cß╗ºa ─æ├ím trß║╗ ─æi l├ám c├ích mß║íng vß╗ü vang vß╗ìng ß╗ƒ khu vß╗▒c ch├▓i, vui ─æ├ío ─æß╗â. B├ái th╞í ΓÇ£Nhß║¡t k├¡ sß╗æ 20ΓÇ¥ in trong tß║¡p ΓÇ£─Éiß╗âm danhΓÇ¥ l├á nß╗ùi niß╗üm t├óm trß║íng cß╗ºa t├┤i gß║»n vß╗¢i kß╗╖ niß╗çm n├áy:

…Nhớ cảnh nhớ người nơi làng bản

Aam lên núi bẻ măng ngàn

Ay bì bõm bên suối vắng

Củ sắn, rau rừng… Tấm lòng son

Miền Tây, miền Tây! Tình sâu nặng

Kỉ niệm giăng vương những lối mòn…

(Nam Đông - Khe Tre, 1972)

Đã hơn nửa thế kỷ trôi qua, những người cùng thời chúng tôi phần lớn đã thành “người thiên cổ”. Trở lại các làng bản Pa Kô ngày nay tại Lao Bảo, La Lay, tôi ngỡ ngàng trước sự thay đổi. Dân trí cao hơn, cuộc sống sung túc, no đủ hơn. Người Pa Kô nay đã làm chủ mảnh đất của mình bằng cách vươn lên phát triển kinh tế, tự tin hướng tới tương lai.

Nh├ón kß╗╖ niß╗çm 60 n─âm th├ánh lß║¡p Trung ─æo├án 6 - Ph├║ Xu├ón (10/10/1965 - 10/10/2025), t├┤i c├╣ng ─æß╗ông ─æß╗Öi ─æ├ú ─æß║┐n viß║┐ng ng├┤i ─æß╗ün thß╗¥ h╞ín 13.000 liß╗çt s─⌐ cß╗ºa ─æ╞ín vß╗ï tß║íi x├ú Ba L├▓ng, tß╗ënh Quß║úng Trß╗ï. Trong sß╗æ c├ín bß╗Ö chiß║┐n s─⌐ Trung ─æo├án 6 hy sinh c├│ nhiß╗üu ng╞░ß╗¥i Pa K├┤ l├á ─æß╗ông ─æß╗Öi t├┤i. Giß╗»a l├án kh├│i h╞░╞íng nghi ng├║t, t├┤i lß║╖ng ng╞░ß╗¥i nh├¼n nhß╗»ng bß║ín trß║╗ Pa K├┤ trong sß║»c ├ío xanh t├¼nh nguyß╗çn ─æang th├ánh k├¡nh thß║»p nhang. Ng╞░ß╗¥i Pa K├┤ x╞░a nay vß║½n thß║┐, vß║½n trß╗ìn vß║╣n ngh─⌐a t├¼nh vß╗¢i ─Éß║úng, vß╗¢i B├íc Hß╗ô. ─É├║ng nh╞░ lß╗¥i ca n─âm n├áo ng╞░ß╗¥i Pa K├┤ ΓÇ£con ch├íu B├íc Hß╗ôΓÇ¥.

H.─É.B