Cổ nhân từng đúc kết: “Không chi cũng ngày Tết. Hết chi cũng ngày mùa”, là thế. Sau bữa cơm chiều ba mươi, Tết cổ truyền chính thức bắt đầu, nhưng tâm lý mọi người vẫn hướng đến giờ giao thừa, bởi đó là giờ phút thiêng liêng nhất, là thời điểm giao thoa của đất trời và lòng người, giữa năm cũ và năm mới. Sau thời điểm ấy, người ta bắt đầu việc đi thăm hỏi, chúc tết ông bà, cha mẹ; mọi người gặp nhau thường chào hỏi thân mật: “Chào ông bà năm mới!”; “Chào anh chị năm mới!”…
Vài nét về ngôi làng
Dừng chân bên con đường thiên lý Bắc Nam, nơi có chiếc cầu Roòn xinh xinh vươn mình giữa dòng sông Loan thơ mộng. Hướng tầm mắt hoặc ống kính về phía đông nam, bạn sẽ bắt gặp một làng quê trù phú, luôn tấp nập, đông vui, trên bến dưới thuyền. Đó là làng Cảnh Dương, thuộc xã Hoà Trạch, một trong 8 làng văn vật của tỉnh Quảng Bình cũ, nay là tỉnh Quảng Trị. Năm 2025, làng quê này đã 382 năm tuổi, trải qua ngần ấy thời gian, ngôi làng nổi tiếng phong vũ thuận hoà, sơn thuỷ hữu tình, địa linh nhân kiệt.
Là mảnh đất giàu truyền thống văn hoá, phong phú về di sản văn hoá, ngôi làng được Nhà nước phong tặng danh hiệu Di tích lịch sử văn hoá “Làng chiến đấu Cảnh Dương”; hai di sản văn hoá phi vật thể quốc gia là “Nghệ thuật trình diễn Hát ru Cảnh Dương” và “Lễ hội cầu ngư, cầu mùa” (của ngư dân Quảng Bình cũ, Quảng Trị ngày nay); cùng 13 di tích lịch sử, văn hoá được xếp hạng. Song tập trung nhất, có sức thu hút lớn nhất đối với mỗi người dân và con em xa quê, là tục rước lửa đầu năm vào dịp Tết Nguyên đán. Đây là một tập tục khá độc đáo, trong tất cả các tập tục quan trọng của làng vào dịp Tết cổ truyền.
Nguồn gốc tục rước lửa đầu năm
Không ai còn nhớ cụ thể tục này có từ bao giờ, chỉ biết từ thuở khai canh, mỗi lúc đêm về ông cha họ thường đốt một đống lửa, để mọi người đến tụ tập trò chuyện, lâu dần thành quen, hôm nào không đốt lửa, xóm mạc buồn bã, đìu hiu…
Căn cứ theo đó, người xưa giải thích tục này như sau:
Theo gia phả các dòng họ và cuốn “Cảnh Dương chí lược” của Nhà nghiên cứu văn hoá Trần Đình Vĩnh, bắt đầu từ ngày Đông chí năm Quý Mùi (1643), có 7 cụ ông ở Cảnh Dương trang, huyện Chân Phúc, phủ Đức Quang, tỉnh Nghệ An vào khai khẩn xứ Cồn Dưa, phía Bắc sông Roòn. Bảy vị này sau được gọi là “thất hiền khai khẩn”, gồm các cụ: Nguyễn Văn An, Ngô Cảnh Xuân, Nguyễn Văn Đức, Đỗ Phú Thanh, Vũ Văn Nhiên, Phạm Khắc Hoành, Trương Văn Trác. Cồn Dưa là nơi hẻo lánh, tuy nằm cạnh bờ biển nhưng “sơn lâm chướng khí”, bởi cách đấy không xa là núi Phượng, thuộc dãy Hoành Sơn. Đêm đêm, cùng với tiếng sóng biển ì ào, người ta còn rùng rợn bởi tiếng gầm của các loại thú rừng như hươu nai, hổ báo, lợn rừng… mò về bắt gia súc, phá hoại cây trồng và có thể uy hiếp cả tính mạng. Vì đó, ngay trên Cồn Dưa xa xưa ấy, vào mỗi tối, các bô lão thường đốt một đống lửa giữa trời để vừa đuổi thú, vừa quây quần trò chuyện. Thói quen này được lưu truyền. Đến lúc nhận thấy phía Lòi Mắm có thế đất đẹp, họ bàn nhau chuyển một phần bà con sang nam sông Roòn lập làng, thì ngọn lửa ấy vẫn cùng các gia đình nhóm lên nơi quê mới, tức Cảnh Dương ngày nay.
Sau những ngày ra khơi vào lộng, đêm đến họ thường xúm quanh đống lửa, những câu chuyện quanh việc làm ăn, như hôm nay bủa lưới ở khu vực nào, đánh câu ở mấy sải nước, mùa này thường rộ loài cá gì, cứ thế mà rôm rả thâu đêm. Dần dà, con cháu các dòng họ ngày thêm sung túc, bà con nghĩ ra cách lặn xuống biển, gỡ đá san hô về nung vôi, xây nên nhà cửa, chẳng mấy lúc đã thành xóm, thành chòm, tương trợ giúp nhau làm ăn sinh sống. Tuy nhiên, cứ mỗi lần Tết đến xuân về, họ lại đốt lên đống lửa ở trung tâm làng, rồi xúm quanh, hỉ hả trò chuyện đến nửa đêm. Sau đó, mỗi người cầm một đốm lửa đang cháy, có người xúc một ít than hồng mang về nhà, nhen vào đống củi nho nhỏ ở sân cho nhà cửa sáng lên, nhen vào bếp, thắp nén hương đầu tiên để thờ phụng ông bà, hoặc nấu món gì đó cúng tổ tiên đầu năm mới…
Hành trình của ngọn lửa
Trải qua hàng trăm năm, tục này ngày càng phát triển bài bản hơn và lưu truyền đến nay. Những năm kháng chiến, do phải sơ tán nhiều nơi, việc đốt lửa đêm giao thừa đành gián đoạn. Đất nước thống nhất, tục đốt lửa được hồi sinh nhanh chóng. Đêm ba mươi Tết, cư dân thường đến các đình, chùa, am, miếu trong làng để dâng hương bái lạy thần linh, sau đó trở về hội tụ ở đình tổ, nơi tổ chức lễ đón giao thừa, để bà con tưởng nhớ nguồn cội, đón chào năm mới, trong đó có tục đốt lửa tại sân đình làng.
Những ngày giáp Tết, người ta chuẩn bị một số lượng lớn các loại gỗ củi, xếp chụm vào nhau, trông xa như hình một cánh buồm hoặc một ngọn núi. Sáng ba mươi Tết, lễ thượng cờ tổ chức tại sân đình, đó là “linh vật” tượng trưng cho truyền thống khoa bảng, tinh thần cố kết của các thế hệ tạo nên bản sắc Cảnh Dương ngày hôm nay. Lá cờ có diện tích 6 m x 2,5 m, nổi bật bốn chữ Hán “Vạn Cổ Anh Linh” bình thản tung bay trong gió sớm. Lúc này, các vật dụng thờ phụng trong đình được lau rửa sạch sẽ.
Tối ba mươi Tết, sau các nghi thức tế tự, tế lễ, đọc chúc văn… chừng 22 giờ, chủ lễ, thường là người có uy tín trong làng, sau này là đại diện chính quyền xã… trân trọng cầm ngọn đuốc lấy lửa từ chính điện ra sân đình, châm vào đống củi lớn. Một điều bắt buộc, chủ lễ phải là người có phu thê, phụ mẫu song toàn, con cái hữu nam hữu nữ, gia phong thuận hoà. Ngọn lửa bén cháy, sáng rực cả một vùng.
Thời điểm này, ở các gia đình, bữa cơm chiều cuối năm đã kết thúc, bà con cùng nhau ra đình làng dự lễ, không quên mang theo một bó đuốc để chờ rước ngọn lửa thiêng. Đúng 0 giờ, thời điểm thiêng liêng giữa năm cũ và năm mới, họ lần lượt đưa bó đuốc vào đống lửa và nhanh chóng theo các lối ngõ về nhà. Như vậy, từ ngọn lửa chung ở đình làng, đã trở thành những ngọn lửa riêng, tỏa khắp mọi nẻo đường, ngõ ngách, về đến từng nhà.
Người Cảnh Dương quan niệm, từ khi ngọn lửa ở đình làng được rước về, nhen vào bếp lửa gia đình, thắp hương bàn thờ tổ tiên, tàu thuyền, phương tiện sản xuất… chính là lúc nhà nhà bắt đầu năm mới. Trong ý nghĩ của mọi người, ngọn lửa là giá trị của tạo hoá, của thần linh, xuất phát từ nơi tôn nghiêm càng thêm linh thiêng, được đưa về mọi nhà, để giữ ấm nề nếp, truyền thống văn hóa và duy trì sự may mắn trong năm. Chính vì vậy, sau khi đồng hồ đã điểm thời khắc giao thừa, song nhà nhà vẫn chờ đón ngọn lửa từ đình làng.
Khi người nhà di chuyển ngọn đuốc vào sân, cả gia đình hân hoan nhận lấy, châm lên cây đèn cầy trên bàn thờ tiên tổ, thắp nén hương đầu tiên để tưởng nhớ ông bà, mồi vào bếp nấu ấm nước đầu năm, nấu các món để thờ cúng gia tiên… Ngày nay, dù đời sống đã lên cao, điện năng phục vụ hầu hết các lĩnh vực của đời sống, song ngọn lửa đầu năm rước từ đình làng vẫn chiếm một vị trí quan trọng. Ngọn đuốc được châm vào đống củi nhỏ, cháy sáng giữa sân mỗi nhà; tiếp đó, người trụ cột gia đình nhận lấy ngọn đuốc đi khắp nơi trong nhà, với ý nghĩ ngọn lửa sẽ đưa những luồng khí độc còn ẩn khuất trong không gian gia đình ra ngoài, để đón nhận những luồng khí mới thanh tao, tươi mới. Thật là một tập tục có nhiều ý nghĩa nhân văn, đẹp đẽ.
Từ đây, mọi người cùng dọn bánh kẹo, trái cây, vui vẻ hưởng lộc và chúc mừng nhau. Con cháu mừng ông bà, bố mẹ đón thêm một tuổi, với niềm tin tốt đẹp về những điều mới mẻ sẽ đến cùng năm mới. Ngọn lửa rước từ đình làng, vừa thể hiện thành kính với tổ tiên, sưởi ấm cho gia đình và cầu mong năm mới bình an, hạnh phúc. Có lẽ không gia đình nào là không có người tham gia cuộc vui để chờ lấy lửa. Họ là những người khoẻ mạnh, có kinh nghiệm và khéo léo, từ cách bó đuốc đến cách mang ngọn lửa về nhà, sao cho không bị tắt dọc đường, nếu không phải là người Cảnh Dương, chắc chắn khó làm được.
Ý nghĩa trong đời sống
Khi các ngọn đuốc trên tay mỗi người đã bén cháy, nom từ trên cao, hệt “con bạch tuộc lửa” khổng lồ, toả những chiếc vòi ánh sáng ra khắp các hướng. Đó là những “con đường lửa”, cứ nhấp nhô chuyển động về đến từng nhà, cùng với tiếng hò reo, phấn khởi, chúc tụng nhau rộn vang khắp ngôi làng. Có những phóng viên báo chí, khách du lịch trú lại ở các homestay trong làng để săn ảnh và vui Tết, ngắm cảnh này cho rằng “người dân ở đây ăn Tết với lửa”, quả không ngoa!
Ngọn lửa thiêng từ đình làng trở thành tài sản tâm linh hết sức quý báu, đem lại sự ấm áp và may mắn cho mỗi gia đình. Cảnh Dương vốn là làng thuần ngư, thuở trước tìm đâu ra bao diêm, hộp quẹt, nên việc giữ được ngọn lửa trong suốt thời gian ra khơi, đối với người dân không chỉ là linh thiêng mà còn hết sức quan trọng. Vì thế, họ quan niệm ngọn lửa như vị thần, mang lại ấm no, hạnh phúc, mang lại cả sự bình an trong những ngày lênh đênh trên biển. Song, trước sóng gió, làm sao tránh khỏi, có lúc phải ghé sang thuyền nọ, thuyền kia để xin mồi lửa, họ chả tiếc gì nhau, sẵn sàng trao cho nhau sự đỏ đắn, ấm áp mà lòng chẳng hề băn khoăn.
Do tính chất đặc biệt của mỹ tục và không khí rạo rực của lễ tết, con em của làng dẫu đi xa đến nơi nào, khi về quê đón Tết vui xuân, dù bận rộn bao nhiêu cũng cố gắng thu xếp để đến đình làng, tham gia đốt lửa và xin lửa đêm giao thừa. Nếu bạn có dịp về Cảnh Dương vào đêm ba mươi Tết, nhớ đừng quên chứng kiến một lần, bầu không khí ấm cúng và thân thiện quanh đống lửa của dân làng, với đầy đủ sắc màu, nữ tú nam thanh. Để đúng giờ giao thừa, khi hàng nghìn ngọn đuốc được thắp lên, toả ra tất cả các ngả đường về với từng nhà. Ấy là lúc tâm hồn bạn bị cuốn hút, theo từng đốm sáng trong rừng đuốc đang rần rần chuyển động kia, hướng tới thời khắc giao thoa của đất trời mà lòng xuyến xao khó tả.
Hướng bảo tồn tập tục
Cho đến hôm nay, ngôi làng đã trải qua 382 năm thành lập, nhiều phong tục tốt đẹp trong đời sống được người dân lưu giữ, bảo tồn và phát huy, trong đó có tục đốt lửa đêm giao thừa. Chính những phong tục ấy đã góp phần hình thành tính cách mạnh mẽ, dạn dày sóng gió, chịu khó chịu thương của con người Cảnh Dương. Biết bao thế hệ người con của mảnh đất này đã lớn khôn, đã ra đi và trưởng thành từ những lễ tục dân dã đó.
Hiện nay, ngôi làng “ăn Tết với lửa” đã trở thành một phần của xã Hoà Trạch, tỉnh Quảng Trị. Đứng trước kho tàng di sản văn hoá của quê hương, người dân địa phương cũng như con em ở khắp mọi miền không thể không trăn trở. Liệu rồi đây, các lễ hội mang đậm bản sắc vùng biển, như lễ hội cầu ngư, cầu mùa, lễ hội bơi thuyền truyền thống, hay ngày hội làng Đông chí (ngày giỗ tổ hàng năm); cùng bao lễ tục, tín ngưỡng tâm linh khác, trong đó có tục đốt lửa đêm giao thừa… có được bảo tồn, gìn giữ? Điều băn khoăn của những người con ở ngôi làng ấy là hoàn toàn hợp lẽ. Song, nhận rõ đây là một phong tục đẹp, hướng về nguồn cội, củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng, nên đến nay vẫn được người dân duy trì, coi đó là nhu cầu cần thiết, là nội dung không thể thiếu trong những ngày vui Tết, đón xuân. Với quyết tâm “tiếp tục bảo tồn và phát huy khối tài sản tinh thần quý báu mà bao thế hệ cha ông đã xây dựng”, lãnh đạo xã Hoà Trạch đã có chủ trương, quan tâm đúng mức các hoạt động bảo tồn văn hoá dân gian. Để mỗi lần mùa xuân gõ cửa, ngôi làng ấy, nơi nhạc sĩ Hoàng Vân cảm mến mở đầu cho một ca khúc: Từ quê hương em cất điệu hò khoan… vẫn rộn ràng không gian lễ hội và không khí “ăn Tết với lửa”.
N.T.N
