Một hoạt cảnh văn chương Do Thái nhìn từ Joseph Roth

Joseph Roth (1894 - 1939) thuß╗Öc sß╗æ nhß╗»ng ─æß║íi v─ân h├áo m├á mß╗ìi th├┤ng tin tr├¬n Wikipedia hay tß╗½ Tr├¡ tuß╗ç nh├ón tß║ío vß╗ü ├┤ng, ch├║ng ta ─æß╗üu phß║úi nghi hoß║╖c. Khi c├▓n sß╗æng, Dennis Mark - nh├á ph├¬ b├¼nh cß╗ºa mß╗Öt ─æ├ái truyß╗ün h├¼nh Anh - ─æ├ú tß╗½ng theo dß║Ñu ch├ón c├íc s├ích tiß╗âu sß╗¡ cß╗ºa Joseph Roth vß╗ü v├╣ng Trung ├éu, ├┤ng kh├┤ng t├¼m ─æ╞░ß╗úc ng├┤i l├áng n├áo c├│ t├¬n nh╞░ lß╗¥i kß╗â cß╗ºa Roth. Viß╗çc nh├á v─ân ├üo - Do Th├íi ß║Ñy sinh ß╗ƒ Brody, ng├áy nay thuß╗Öc Ukraine, ─æ╞░ß╗úc Dennis Mark c├┤ng nhß║¡n chß╗ë v├¼ ├┤ng ─æß╗æi chiß║┐u vß╗¢i nhß╗»ng g├¼ Roth viß║┐t trong tiß╗âu thuyß║┐t. ├Ç, ngay cß║ú viß╗çc t╞░ß╗ƒng l├á ─æ╞░╞íng nhi├¬n nh╞░ Roth l├á nh├á v─ân ├üo - Do Th├íi c┼⌐ng l├á ─æiß╗üu c├│ ├¡t nhiß╗üu tr├¬u ng╞░╞íi: ─æß╗ìc tiß╗âu sß╗¡, ta thß║Ñy Joseph Roth rß║Ñt ├¡t khi ß╗ƒ ├üo, d├╣ ├┤ng ─æ├ú lang bß║ít ß╗ƒ mß╗ìi n╞íi, trß╗½ ─æ├║ng qu├¬ h╞░╞íng m├¼nh. Roth c├│ quß╗æc tß╗ïch ├üo chß╗ë khoß║úng chß╗Ñc n─âm tr╞░ß╗¢c khi ├┤ng qua ─æß╗¥i - thß╗¥i ─æiß╗âm 1928, l├║c ─æ├│ Brody, thuß╗Öc xß╗⌐ Galicia ─æ├ú thuß╗Öc vß╗ü Ba Lan, Joseph Roth ╞░╞íng ngß║ính quyß║┐t xin cho ─æ╞░ß╗úc quß╗æc tß╗ïch ├üo - mß╗Öt n╞░ß╗¢c ├üo ─æ├ú ho├án to├án tan r├ú sau 1918. Nhß╗»ng ng╞░ß╗¥i viß║┐t tiß╗âu sß╗¡ cß╗ºa Joseph Roth, nß╗òi tiß║┐ng nhß║Ñt l├á David Bronsen c┼⌐ng nh╞░ nh├á v─ân c├╣ng thß╗¥i Soma Morgenstern, kh├┤ng giß║Ñu giß║┐m nß╗ùi nghi hoß║╖c cß╗ºa m├¼nh. Cß║únh ─æß║ºu trong hß╗ôi k├╜ cß╗ºa Morgenstern - cuß╗æn s├ích mang t├¬n Trß╗æn chß║íy v├á Kß║┐t th├║c (Huida y f in) - ├┤ng gß║╖p Joseph Roth trong mß╗Öt buß╗òi hß╗ìp c├íc ─æß║íi biß╗âu thanh ni├¬n ─æß╗ïa ph╞░╞íng: ch├áng thiß║┐u ni├¬n nhß╗Å th├│ ng╞░ß╗¥i Do Th├íi ─æ├│ h├│a ra tr├á trß╗Ön v├áo buß╗òi hß╗ìp chß╗ë v├¼ t├▓ m├▓, kh├│ c╞░ß╗íng lß║íi cß║úm gi├íc Joseph Roth ─æ├ú ΓÇ£thuß╗òngΓÇ¥ lu├┤n c├íi t├¬n hß╗ì cß╗ºa ch├áng Leon Roth ngß╗ôi ngay cß║ính. 

Thế nhưng, không có gì thật như Joseph Roth, không có nhà văn Áo nào là nhà văn đúng nghĩa và lý tưởng hơn Joseph Roth. Thân hình gầy nhỏ, nhưng ăn vận lịch lãm, ông gánh trong mình sức nặng của một tâm trí sôi động không cùng, một bộ óc mẫn tiệp, một tâm hồn lang thang, bồn chồn và một tính cách xao động, đầy những khôn ngoan Do Thái lưu vong. Joseph Roth liên tục bịa ra thân thế của mình, lúc thì là con nhà Bá tước, lúc thì không phải là con đẻ của gia đình, làm giả cả hồ sơ rửa tội và tất nhiên bịa luôn cả tên nơi sinh của mình, khiến chính bạn bè ông phát bực. Nhưng Joseph Roth có trái tim vô cùng nhân hậu, đức tin và lòng thương không giấu được trong lối viết hòa trộn hoàn hảo của mỉa mai, hóm tếu, xa cách và chán chường của ông. Luôn lang thang về phía Tây Âu nhưng luôn hướng về phía Đông nơi ông đã ra đời, ở đó có các ngôi làng Do Thái vùng rìa Đế Chế, với các thân phận trôi nổi sau chiến tranh. Ông viết mười lăm cuốn tiểu thuyết, vô số phóng sự và bình luận thuộc hàng kiệt tác. Ông bắt kịp nỗi sống và cũng bắt kịp cả cái chết của mình, Joseph Roth nghiện rượu nặng và qua đời khi chỉ bốn mươi lăm tuổi, ngay trước khi những người Đức lên kế hoạch tàn sát đồng bào Do Thái của ông. Joseph Roth là một trong những tái phát hiện vĩ đại nhất trong văn chương thế giới nhiều thập kỷ qua. Những độc giả phương Tây ngạc nhiên khi một nhà văn lớn như vậy lại không có di sản nào trong tiếng Anh. Ở Việt Nam, Joseph Roth đã đến với ba tiểu thuyết gồm Hotel Savoy (Phan Nhu dịch, NXB Thanh Niên 2024), Job: Tiểu thuyết về một người thuần hậu (Cao Việt Dũng dịch, NXB Hà Nội 2025), Hành khúc Radzetsky (Cao Việt Dũng dịch, NXB Dân Trí 2025) cùng một truyện ngắn. Đây là những xuất hiện rất đáng kể trong văn học dịch ở Việt Nam - nếu không muốn nói là đáng kể nhất trong vòng mấy năm qua. Cùng với Robert Musil (cũng đã xuất hiện với một tiểu thuyết mang tên Những nỗi hoảng của cậu học sinh Torless), Joseph Roth mở ra “phần chính” của văn chương Đế Chế Áo Hung. Khu vực ấy ở trong Tiếng Việt từ trước đã xuất hiện Franz Kafka, Karel Capek, Jaroslav Hasek, một số nhà văn Hungary như Marai Sandor, và rõ ràng nhất là Stefan Zweig với cuốn hồi ký của mình… Họ là những người sinh ra trong lòng Đế Chế, nhưng rất ít đại diện cho nền văn chương đó. Một cách cơ bản, văn chương Áo Hung người ta cần kể đến những bài thơ của Hugo Von Hofmannsthal, kịch của Arthur Schnitzler, những “phản châm ngôn” khắc nghiệt của Karl Kraus… và có thể là thời trước đó, với Grillparzer - người đã tạo ra huyền thoại Praha. Joseph Roth và Robert Musil, một người ở rìa Đế Chế, còn một người thuộc về trung tâm ở Vienna, là hai người tiêu biểu nhất của thế hệ chứng kiến Áo sụp đổ trong Thế Chiến thứ nhất.

Thß║┐ nh╞░ng, kh├┤ng c├│ g├¼ thß║¡t nh╞░ Joseph Roth, kh├┤ng c├│ nh├á v─ân ├üo n├áo l├á nh├á v─ân ─æ├║ng ngh─⌐a v├á l├╜ t╞░ß╗ƒng h╞ín Joseph Roth. 

─Éß║┐ Chß║┐ ├üo Hung, d╞░ß╗¢i nß╗ün qu├ón chß╗º Habsburg, l├á mß╗Öt v├╣ng l├únh thß╗ò bao la, chß╗⌐a trong l├▓ng n├│ gß║ºn nh╞░ to├án bß╗Ö Mitteleuropa (Trung ├éu) vß╗¢i rß║Ñt nhiß╗üu c├íc d├ón tß╗Öc c├│ truyß╗ün thß╗æng l├óu ─æß╗¥i. Kh├┤ng phß║úi l├║c n├áo hß╗ì c┼⌐ng h├▓a thuß║¡n, v├á kh├┤ng phß║úi l├║c n├áo c┼⌐ng h├ái l├▓ng, nh╞░ng d╞░ß╗¢i c├íc thß╗¥i k├¼ Biedemeier thß║┐ kß╗╖ XIX, v├á ─æß║╖c biß╗çt ho├áng ─æß║┐ Franz Josef I vß║»t qua thß║┐ kß╗╖ XX, hß╗ì thuß╗Öc vß╗ü mß╗Öt trß║¡t tß╗▒ thß║┐ giß╗¢i v├┤ c├╣ng h├ái h├▓a. C├│ ng╞░ß╗¥i gß╗ìi ├üo l├á mß╗Öt ├╜ niß╗çm, ─æiß╗üu thß║¡t t╞░╞íng tß╗▒ nh╞░ ├╜ niß╗çm Trung Hoa. C├│ ng╞░ß╗¥i thß║Ñy ├üo l├á mß╗Öt huyß╗ün thoß║íi (nh╞░ Claudio Magris). Ch├¡nh Joseph Roth n├│i rß║▒ng ├üo l├á mß╗Öt t├┤n gi├ío, mß╗Öt si├¬u quß╗æc gia. C├íc nh├á v─ân y├¬u mß║┐n n╞░ß╗¢c ├üo cß╗ºa m├¼nh ngay cß║ú khi hß╗ì chß║┐ giß╗àu v─ân ho├í ├üo - Musil v├á Karl Kraus ─æß╗üu nß╗òi tiß║┐ng vß╗¢i nhß╗»ng mi├¬u tß║ú mai mß╗ëa vß╗ü Vienna. Sß╗æ phß║¡n cß╗ºa ├üo Hung ch├¡nh l├á c├óu chuyß╗çn trung t├óm trong Thß║┐ Chiß║┐n I bß╗ƒi nß║ín nh├ón trß╗▒c tiß║┐p cß╗ºa Thß║┐ Chiß║┐n I nß║▒m ß╗ƒ r├¼a ─æ├┤ng ─Éß║┐ Chß║┐, ─æ├│ l├á rß║Ñt nhiß╗üu quß╗æc gia cß╗ºa c├íc d├ón tß╗Öc Slav, Bohemia, Do Th├íi, BosniaΓǪ nh╞░ ng├áy nay ta ─æang thß║Ñy. Hß╗ì kß║╣t giß╗»a nhß╗»ng l├án ─æß║ín cß╗ºa chiß║┐n tranh, nhß╗»ng mß║únh bom bß╗⌐ng hß╗ì ra khß╗Åi ng├┤i l├áng v├á thß╗ï trß║Ñn cß╗ºa m├¼nh vß╗æn vß║½n y├¬n b├¼nh t╞░╞íng ─æß╗æi trong c├íc V├╣ng ─æß║Ñt V╞░╞íng miß╗çn cß╗ºa nh├á Habsburg. Mß╗Öt cuß╗Öc chiß║┐n hß╗ì c┼⌐ng kh├┤ng t├ái n├áo hiß╗âu ─æ╞░ß╗úc, trong khi mß╗Öt cuß╗Öc chiß║┐n kh├íc c├▓n khiß║┐p ─æß║úm h╞ín sß║╜ diß╗àn ra chß╗ë hai m╞░╞íi n─âm sau. Hotel Savoy - t├íc phß║⌐m trung t├óm cß╗ºa Joseph Roth chß╗ë d├áy ─æ├║ng 161 trang trong bß║ún in tiß║┐ng Viß╗çt, nh╞░ng c├│ khß╗æi l╞░ß╗úng nh├ón vß║¡t ─æß╗ô sß╗Ö. D╞░ß╗¥ng nh╞░ cß║ú thß║┐ giß╗¢i n├⌐n lß║íi trong mß╗Öt kh├ích sß║ín chß║¡t n├¡ch vß╗¢i nhß╗»ng 864 ph├▓ng, kh├┤ng ph├▓ng n├áo thiß║┐u ng╞░ß╗¥i, tß║Ñt cß║ú l├á nhß╗»ng ng╞░ß╗¥i l╞░u vong khß╗æn khß╗ò sau chiß║┐n tranh ─æang tß║ím tr├║ v├á nhiß╗üu ng╞░ß╗¥i kß║╣t lß║íi v├¼ kh├┤ng trß║ú ─æ╞░ß╗úc tiß╗ün ph├▓ng. Joseph Roth mß╗ƒ ─æß║ºu cuß╗æn tiß╗âu thuyß║┐t bß║▒ng nhß╗»ng ─æoß║ín v─ân tuyß╗çt ─æß║╣p: ΓÇ£T├┤i tß║¡n h╞░ß╗ƒng viß╗çc lß╗Öt ─æi, th├¬m mß╗Öt lß║ºn nß╗»a, mß╗Öt cuß╗Öc ─æß╗¥i c┼⌐, nh╞░ ─æ├ú rß║Ñt th╞░ß╗¥ng nh╞░ vß║¡y trong nhß╗»ng n─âm n├áy. T├┤i thß║Ñy lß║íi ch├¡nh t├┤i, t├¬n l├¡nh, kß║╗ giß║┐t ng╞░ß╗¥i, kß║╗ su├╜t bß╗ï giß║┐t chß║┐t, kß║╗ bß║¡t sß╗æng dß║¡y, kß║╗ bß╗ï tr├│i chß║╖t, kß║╗ lang thang. T├┤i lß╗¥ mß╗¥ thß║Ñy nhß╗»ng l├án h╞íi buß╗òi s├íng sß╗¢m, nghe tiß║┐ng trß╗æng gß╗ù cß╗ºa ─æo├án h├ánh qu├ón, t├┤i nghe thß║Ñy c├íc tß║Ñm k├¡nh cß╗¡a sß╗ò lanh canh ß╗ƒ tß║ºng nh├á cao nhß║Ñt; t├┤i tr├┤ng thß║Ñy mß╗Öt ng╞░ß╗¥i ─æ├án ├┤ng vß║¡n ├ío s╞í mi trß║»ng, nh╞░ng cß╗¡ ─æß╗Öng giß║¡t cß╗Ñc cß╗ºa ─æ├ím l├¡nh, mß╗Öt khoß║úng rß╗½ng th╞░a lß║Ñp l├ính s╞░╞íng; t├┤i lao m├¼nh xuß╗æng cß╗Å mß╗Öt ΓÇ£kß║╗ th├╣ t╞░ß╗ƒng t╞░ß╗úngΓÇ¥ v├á nß╗ông nhiß╗çt mong sao m├¼nh ─æ╞░ß╗úc nß║▒m lß║íi ─æ├óy, v─⌐nh viß╗àn, trong cß╗Å nhung mß╗üm ve vuß╗æt m┼⌐i t├┤iΓǪΓÇ¥ ─Éiß╗âm ch├¡nh trong phong c├ích Joseph Roth ch├¡nh l├á nhß╗»ng mi├¬u tß║ú nh╞░ vß║¡y. Ch─âm ch├║ v├á nhiß╗üu chß║Ñt th╞í. Nh╞░ng kh├┤ng thß╗â nhß║ºm lß║½n vß╗¢i cß║úm x├║c hay l├úng mß║ín, Joseph Roth c├│ mß╗Öt dß╗¡ng d╞░ng nhß║Ñt ─æß╗ïnh vß╗¢i c├íc nh├ón vß║¡t, nh╞░ng sß╗▒ dß╗¡ng d╞░ng lß║íi c├│ trong ─æ├│ bao dung cß╗ºa ng╞░ß╗¥i sß║╜ kh├┤ng bao giß╗¥ nß╗òi giß║¡n vß╗¢i nh├ón vß║¡t cß╗ºa m├¼nh. Hotel Savoy, nh╞░ nhiß╗üu tiß╗âu thuyß║┐t c├│ chß╗º ─æß╗ü ng╞░ß╗¥i Do Th├íi, ─æß║ºy nhß╗»ng nh├ón vß║¡t khß╗æn khß╗ò, nh╞░ng sinh ─æß╗Öng. Joseph Roth thu trong tß║ºm mß║»t tß║Ñt cß║ú c├íc chuyß╗ân ─æß╗Öng tß╗▒a nh╞░ cß╗ºa ─æ├┤i mß║»t mß╗Öt ng╞░ß╗¥i ra ─æ╞░ß╗¥ng l├║c rß║íng ─æ├┤ng. Tß║Ñt nhi├¬n v├¼ c├│ lß║╜ Joseph Roth ra ─æ╞░ß╗¥ng l├║c rß║íng ─æ├┤ng trong to├án bß╗Ö cuß╗Öc ─æß╗¥i Do Th├íi cß╗ºa m├¼nh - trß╗½ nhß╗»ng ─æ├¬m say r╞░ß╗úu. Dß║¡y sß╗¢m ─æß╗â c├▓n trß╗æn chß║íy, v├á mß╗ùi ng├áy l├á mß╗Öt cuß╗Öc ─æß╗¥i mß╗¢i, kh├┤ng biß║┐t sß║╜ thß║┐ n├áo tiß║┐p theo. Ng╞░ß╗¥i Do Th├íi ─É├┤ng ├éu vß╗æn thuß╗Öc vß╗ü thß║┐ giß╗¢i c├íc shtetl (mß╗Öt kiß╗âu x├│m ─Éß║ío cß╗ºa Do Th├íi), hß╗ì sß╗æng theo ─Éß╗⌐c tin v├á phong h├│a Do Th├íi c┼⌐. Hß╗ì ho├án to├án kh├íc vß╗¢i nhß╗»ng ng╞░ß╗¥i Do Th├íi T├óy ├éu hoß║╖c Mß╗╣, ─æ├ú phß║ºn n├áo ─æß╗ông h├│a m├¼nh v├áo ph╞░╞íng T├óy. Phß║ºn lß╗¢n hß╗ì kh├┤ng mß║Ñy khi ra khß╗Åi l├áng: vß╗¢i hß╗ì thß║┐ giß╗¢i T├óy ├éu l├á xß╗⌐ xa lß║í diß╗çu kß╗│, n╞░ß╗¢c ─Éß╗⌐c kia vß║½n l├á n╞░ß╗¢c ─Éß╗⌐c cß╗ºa Goethe. Hß╗ì bß╗ï c─âm gh├⌐t v├á xua ─æuß╗òi ß╗ƒ khß║»p n╞íi (v├¼ kh├íc t├¡n ng╞░ß╗íng). Hß╗ì kh├┤ng thß║¡t sß╗▒ c├│ Tß╗ò quß╗æc, nhß║Ñt l├á khi trß║¡t tß╗▒ ├üo - Hung vß╗æn che chß╗ƒ hß╗ì ─æ├ú tan vß╗í. S├╣ng ─æß║ío, ng╞░ß╗¥i Do Th├íi ─É├┤ng ├éu cß╗ºa Roth c├│ n─âng lß╗▒c giß║úi th├¡ch ─æß╗¥i sß╗æng trß║ºn tß╗Ñc gß╗ôm cß║ú nhß╗»ng buß╗ôn vui, ─æau ─æß╗¢n cß╗ºa c├í nh├ón qua nhß╗»ng suy t╞░ß╗ƒng ─æß║½m triß║┐t l├╜ t├┤n gi├ío cß╗ºa hß╗ì. Phß║ºn lß╗¢n hß╗ì c├│ biß╗çt t├ái kß╗â chuyß╗çn thi├¬n bß║⌐m. Hß╗ì hiß╗âu thß║┐ giß╗¢i qua truyß╗çn cß╗ò d├ón tß╗Öc m├¼nh. Cß╗Öng ─æß╗ông cß╗ºa hß╗ì c├│ nhß╗»ng gi├ío s─⌐ chß╗»a bß╗çnh bß║▒ng ph├⌐p thuß║¡t, c├│ lß╗æi sß╗æng khß║»c khß╗ò nh╞░ng giß╗» m├¼nh l├ám g╞░╞íng. C├│ nhß╗»ng anh batlan biß║┐t h├ít, biß║┐t nhß║úy m├║a, mua vui trong ─æ├ím c╞░ß╗¢i nh╞░ mß╗Öt nghß╗ç s─⌐ thß╗▒c thß╗Ñ, th╞░ß╗¥ng xuy├¬n ─æ├│i ngh├¿o nh╞░ng sß╗æng cß║ú ─æß╗¥i y├¬n ß╗òn v├á l╞░╞íng thiß╗çn. Joseph Roth viß║┐t vß╗ü ng╞░ß╗¥i Do Th├íi nh╞░ vß║¡y qua cuß╗æn s├ích Ng╞░ß╗¥i Do Th├íi lang thang (1927) - cuß╗æn s├ích ├┤ng gß╗¡i v├áo ─æ├│ tß║Ñt cß║ú nhß╗»ng vß║Ñn ─æß╗ü cß║ºn cß║únh b├ío cho Ch├óu ├éu vß╗ü thß╗▒c trß║íng cß╗ºa mß╗Öt d├ón tß╗Öc. V├á nhß╗»ng mß║½u nh├ón vß║¡t ─æ├│ ─æi thß║│ng v├áo v─ân ch╞░╞íng Joseph Roth dß║½u cho kh├┤ng phß║úi cuß╗æn s├ích n├áo hß╗ì c┼⌐ng khai m├¼nh l├á ng╞░ß╗¥i Do Th├íi. V├á hß╗ì c├│ mß║╖t trong Hotel Savoy, kh├┤ng c├│ g├¼ kh├íc ngo├ái viß╗çc lo miß║┐ng ─ân hß║▒ng ng├áy, sß╗ú cß║únh s├ít, v├á c┼⌐ng kh├┤ng ─æß╗º sß╗⌐c ─æß╗â tuyß╗çt vß╗ìng: nh├ón vß║¡t ch├¡nh, Gabriel Dan, c├▓n kh├┤ng hiß╗âu nß╗òi tß║íi sao anh ta kh├┤ng muß╗æn nhß║¡n m├│n tiß╗ün tß╗½ anh hß╗ì ─æß╗â ─æß╗òi lß║Ñy c─ân ph├▓ng cß╗ºa m├¼nh. Sau Thß║┐ Chiß║┐n, c├íc shtetl Do Th├íi bß╗ï hß╗ºy hoß║íi. Ng╞░ß╗¥i Do Th├íi th╞░ß╗¥ng xuy├¬n kh├┤ng c├│ giß║Ñy tß╗¥, t├¬n cß╗ºa hß╗ì rß║Ñt kh├│ nhß╗¢, v├á khi lang bß║ít ß╗ƒ ─Éß╗⌐c, ├¥ hay Ph├íp, hß╗ì trß╗ƒ th├ánh c├┤ng d├ón nhß╗»ng khu ß╗ò chuß╗Öt, vß╗¢i giß║Ñy tß╗¥ giß║ú. ─Éiß╗üu n├áy phß║ºn n├áo giß║úi th├¡ch cho th├│i quen l├ám giß║ú danh t├¡nh cß╗ºa Joseph Roth ─æ├ú n├¬u ß╗ƒ ─æß║ºu b├ái. Ta c├│ thß╗â n├│i, Joseph Roth chß╗⌐ng kiß║┐n thß║┐ giß╗¢i cß╗ºa ├┤ng sß╗Ñp ─æß╗ò nhß╗»ng hai lß║ºn, ├üo - Hung v├á Do Th├íi, ngay cß║ú khi ─Éß╗⌐c Quß╗æc X├ú ch╞░a thß╗▒c sß╗▒ h├¼nh th├ánh. C├óu chuyß╗çn Hotel Savoy chß╗ë v├▓ng ─æi v├▓ng lß║íi giß╗»a nhß╗»ng nh├ón vß║¡t tuyß╗çt vß╗ìng, v├á ta thß║Ñy trong ─æß║Ñy sß╗▒ t╞░╞íng ─æß╗ông lß╗¢n lao vß╗¢i c├íc t├óm hß╗ôn v─ânch╞░╞íng kh├íc. Hotel Savoy l├á ng╞░ß╗¥i anh em vß╗¢i L├óu ─æ├ái cß╗ºa Kafka: kh├┤ng ai thß║¡t sß╗▒ biß║┐t ng╞░ß╗¥i chß╗º - kß║╗ sß║╜ thu tiß╗ün cß╗ºa hß╗ì - l├á ai, cß║únh s├ít v├á qu├ón ─æß╗Öi lu├┤n r├¼nh rß║¡p b├¬n ngo├ái. Cß║ú Roth v├á Kafka - hai ng╞░ß╗¥i ├üo Hung Do Th├íi gß║ºn thß╗¥i vß╗¢i nhau v├á c├│ lß║╜ c┼⌐ng biß║┐t nhau - ─æß╗üu nh├¼n thß║Ñy thß║┐ giß╗¢i ─æ├ú trß╗ƒ n├¬n lß║í l├╣ng t├án bß║ío v├á ─æ╞░ß╗úc ─æiß╗üu khiß╗ân bß║▒ng nhß╗»ng thiß║┐t chß║┐ ß║⌐n danh. Nhß╗»ng ng╞░ß╗¥i Do Th├íi m├á ΓÇ£sß║╜ chß║┐t tr├¬n gi╞░ß╗¥ng v├á truyß╗ün thß╗½a nß╗ùi bß║ºn c├╣ng cho ─æß╗¥i sauΓÇ¥ cß╗ºa Hotel Savoy gß╗¡i hy vß╗ìng cho mß╗Öt ng╞░ß╗¥i Do Th├íi ph╞░╞íng T├óy l├á Bloomfield - nh├á triß╗çu ph├║. Nh╞░ng thß╗▒c ra Bloomfield kh├┤ng quan t├óm mß║Ñy ─æß║┐n c├íc ─æß╗ông b├áo cß╗ºa m├¼nh. Mß╗Öt trong sß╗æ nhß╗»ng nh├ón vß║¡t th├¼ lu├┤n lu├┤n nh├¼n vß╗ü n╞░ß╗¢c Mß╗╣, anh ta c├▓n n├│i vß╗ü n╞░ß╗¢c Mß╗╣ ─æß║┐n cuß╗æi c├óu chuyß╗çn. Cß║ºn ghi ch├║ th├¬m, v├áo thß╗¥i kß╗│ cß╗ºa Joseph Roth, n╞░ß╗¢c Mß╗╣ ─æ├ú bß║»t ─æß║ºu giß╗æng nh╞░ n╞░ß╗¢c Mß╗╣ ng├áy nay - Joseph Roth t╞░╞íng ─æß╗æi c├╣ng thß║┐ hß╗ç vß╗¢i ─æß╗ông nghiß╗çp ß╗ƒ Mß╗╣ l├á F. Scott Fitzgerald (t├íc giß║ú Gatsby V─⌐ ─Éß║íi). Cß║ú hai nh├á v─ân cß╗ºa ch├║ng ta c├│ sß╗æ phß║¡n t╞░╞íng ─æß╗æi giß╗æng nhau, ─æß╗üu qua ─æß╗¥i v├¼ r╞░ß╗úu n─âm bß╗æn m╞░╞íi l─âm tuß╗òi vß╗¢i ng╞░ß╗¥i vß╗ú mß║»c bß╗çnh nß║╖ng, chß╗ë c├│ ─æiß╗üu Fitzgerald t├án hß╗ºy ─æß╗¥i m├¼nh v├¼ ├┤ng qu├í tin v├áo th├ánh c├┤ng, c├▓n Joseph Roth th├¼ qu├í tin v├áo thß║Ñt bß║íi. Nhß╗»ng ng╞░ß╗¥i ├üo Hung d╞░ß╗¥ng nh╞░ thß║Ñy trong n╞░ß╗¢c Mß╗╣ ─æß║ºy vß║¡n hß╗Öi ─æ├│ h├¼nh ß║únh cß╗ºa ├üo Hung c┼⌐, tß╗⌐c mß╗Öt nh├á n╞░ß╗¢c li├¬n bang. V├á ng╞░ß╗¥i Do Th├íi thß║Ñy Mß╗╣ l├á n╞íi cß╗⌐u rß╗ùi hß╗⌐a hß║╣n, hß╗ì t├¼m mß╗ìi c├ích ─æß╗â sang Mß╗╣. Mß╗╣ ─æ├║ng l├á c╞í hß╗Öi ─æß╗òi ─æß╗¥i cß╗ºa ng╞░ß╗¥i Do Th├íi, ─æiß╗üu thß║Ñy trong tiß╗âu thuyß║┐t Job: Tiß╗âu thuyß║┐t vß╗ü mß╗Öt ng╞░ß╗¥i thuß║ºn hß║¡u. ─É├óy l├á t├íc phß║⌐m thuß╗Öc mß╗Öt d├▓ng kh├íc cß╗ºa Joseph Roth, d├╣ c├╣ng chß╗º ─æß╗ü Do Th├íi, c├╣ng vß╗¢i Kß║╗ nß╗òi loß║ín (Die Rebellion), hay Thß╗ºy qu├íi Leviathan. Bß╗ƒi v├¼ ─æ├│ l├á c├íc t├íc phß║⌐m b╞░ß╗¢c ra tß╗½ ch├¡nh tinh thß║ºn v─ân hß╗ìc Do Th├íi: nhß╗»ng c├óu chuyß╗çn c├│ t├¡nh dß╗Ñ ng├┤n ─æß║¡m n├⌐t. Nhß╗»ng c├óu chuyß╗çn ─æ├│ c├│ gß╗æc g├íc gß║ºn g┼⌐i vß╗¢i c├íc nh├á v─ân viß║┐t tiß║┐ng Yidish ─æ├ú l├ám n├¬n nß╗ün m├│ng v─ân hß╗ìc Do Th├íi ─É├┤ng ├éu cuß╗æi thß║┐ kß╗╖ 19 gß╗ôm Sholem Aleichem v├á Mendele Mojer Sforim. Ta dß╗à d├áng nhß║¡n ra khu├┤n mß║½u Do Th├íi ─É├┤ng ├éu trong c├íc tiß╗âu thuyß║┐t cß╗ºa hß╗ì, chß║│ng hß║ín nh╞░ Cuß╗Öc phi├¬u l╞░u cß╗ºa Benjamin III (1878), ß╗ƒ ─æ├│ Mendele Mojer Sforim tß╗▒ gß╗ìi l├á Don Quixote cß╗ºa Do Th├íi, lß║Ñy hai nh├ón vß║¡t Benjamin III v├á Seferl. L╞░╞íng thiß╗çn, ng├óy th╞í, tr├án ─æß║ºy ─æß╗⌐c tin Do Th├íi, v├á ─æß╗ìc phß║úi mß╗Öt quyß╗ân s├ích n├áo ─æ├│, hai nh├ón vß║¡t ngh├¿o kh├│ ─æi ra khß╗Åi shtetl cß╗ºa m├¼nh (mß║Ñt nhiß╗üu c├┤ng lß╗½a ng╞░ß╗¥i vß╗ú), lang thang ─æß╗â t├¼m ─æß║Ñt hß╗⌐a, ß╗ƒ ─æ├óu hß╗ì c┼⌐ng bß╗ï coi khinh, v├á khi vß╗ü ─æß║┐n qu├¬ h╞░╞íng, th├¼ qu├¬ h╞░╞íng kh├┤ng c├▓n nß╗»a. Kh├┤ng ho├án to├án giß╗æng, nh╞░ng c├│ t├¡nh c├ích t╞░╞íng tß╗▒, Job (v├á cß║ú Kß║╗ Nß╗òi loß║ín) cß╗ºa Joseph Roth lß║Ñy mß║½u c├óu chuyß╗çn ß╗ƒ s├ích Gi├│p trong Cß╗▒u ╞»ß╗¢c, vß╗ü ng╞░ß╗¥i ─æ├án ├┤ng khß╗æn khß╗ò muß╗æn hß╗Åi Thi├¬n C├┤ng rß║▒ng tß║íi sao ng╞░ß╗¥i c├┤ng ch├¡nh lß║íi bß║Ñt hß║ính. Nh├ón vß║¡t ch├¡nh Mendel Singer ng╞░ß╗¥i Do Th├íi rß║Ñt ─æiß╗ânh├¼nh trong Job sinh ra nhiß╗üu ─æß╗⌐a con, mß╗Öt trong sß╗æ ─æ├│ ─æ├ú trß╗æn sang Mß╗╣, mß╗Öt trong sß╗æ ─æ├│ th├¼ t├án tß║¡t - t├¬n l├á Menuchim. Thß║┐ rß╗ôi, khi ─æß╗⌐a con Mß╗╣ cß╗ºa ├┤ng (─æ├ú ─æß╗òi th├ánh mß╗Öt c├íi t├¬n Mß╗╣ l├á Sam) ─æ├│n gia ─æ├¼nh sang, ├┤ng bß║»t buß╗Öc phß║úi ─æß╗â Menuchim ß╗ƒ lß║íi. Ch├║ng ta sß║╜ kh├┤ng thß╗â n├áo qu├¬n ph├ón cß║únh khi ├┤ng ─æ├ú ß╗ƒ Mß╗╣, thß║┐ giß╗¢i t╞░╞íi s├íng ─æ├ú mß╗ƒ ra, nh╞░ng rß╗ôi ├┤ng muß╗æn bß║¡t kh├│c, c├│ lß║╜ Joseph Roth l├║c ß║Ñy v├á ─æß╗Öc giß║ú Viß╗çt Nam gi├áu l├▓ng trß║»c ß║⌐n mß╗Öt tr─âm n─âm sau c┼⌐ng c├│ thß╗â ─æ├ú bß║¡t kh├│c c├╣ng ng╞░ß╗¥i cha khß╗æn khß╗ò ß║Ñy: cuß╗Öc ─æß╗¥i c┼⌐ ─æ├ú ─æi ─æ├óu, v├á Menuchim ─æß╗⌐a con tß╗Öi nghiß╗çp b├⌐ bß╗Ång cß╗ºa ta ─æ├óu rß╗ôi. C├óu chuyß╗çn trong Job kß║┐t th├║c mß╗Öt c├ích c├│ hß║¡u, vß╗¢i ─æ├║ng t├¡nh c├ích cß╗ºa truyß╗çn cß╗ò Do Th├íi. Sß╗▒ cß╗⌐u rß╗ùi cuß╗æi c├╣ng lß║íi kh├┤ng nß║▒m ß╗ƒ n╞░ß╗¢c Mß╗╣, m├á ch├¡nh tß╗½ Menuchim - l├║c n├áy ─æ├ú nß╗òi tiß║┐ng khß║»p thß║┐ giß╗¢i vß╗¢i vai tr├▓ nhß║íc c├┤ng, cß╗⌐u rß╗ùi ng╞░ß╗¥i cha cß╗ºa m├¼nh. Vß╗ü phß║ºn m├¼nh ngo├ái ─æß╗¥i, Joseph Roth ─æ├ú kh├┤ng ─æi Mß╗╣ khi c├│ ─æß║ºy rß║½y c╞í hß╗Öi, ├┤ng lu├┤n t├¼m thß║Ñy t├óm hß╗ôn m├¼nh ß╗ƒ r├¼a ph├¡a ─æ├┤ng ─Éß║┐ Chß║┐, v├á d╞░ß╗¥ng nh╞░ ├┤ng quyß║┐t ß╗ƒ lß║íi giß╗»a hai cuß╗Öc Thß║┐ chiß║┐n, m╞í hß╗ô kß╗│ vß╗ìng l├á thß║┐ giß╗¢i c┼⌐ sß║╜ quay trß╗ƒ lß║íi. Ch├║ng ta c┼⌐ng kh├┤ng n├¬n ngh─⌐ rß║▒ng Joseph Roth thß╗▒c sß╗▒ bß║Ñt hß║ính, v├¼ theo c├íc nh├á viß║┐t tiß╗âu sß╗¡, ├┤ng vß║½n kiß║┐m tiß╗ün tß╗½ nghß╗ü b├ío, thß║¡m ch├¡ l├á nh├á b├ío c├│ nhuß║¡n b├║t cao nhß║Ñt ß╗ƒ ─Éß╗⌐c. Joseph Roth c┼⌐ng kh├┤ng hß║│n lang thang v├¼ bß╗ï xua ─æuß╗òi nh╞░ ─æß╗ông b├áo ├┤ng. Thß║¡m ch├¡, cuß╗æi c├╣ng, Joseph Roth c┼⌐ng kh├┤ng sinh ra trong c├íc x├│m ─Éß║ío ng╞░ß╗¥i Do Th├íi, c┼⌐ng kh├┤ng c├│ lu├┤n quß╗æc tß╗ïch ├üo tß╗½ ban ─æß║ºu. Nh╞░ng ├┤ng l├á vinh quang lß╗¢n nhß║Ñt cß╗ºa v─ân ch╞░╞íng Do Th├íi, v├á v─ân ch╞░╞íng ├üo Hung, vinh quang bß║¡t l├¬n tß╗½ sß╗Ñp ─æß╗ò v├á lu├┤n giß║Ñu m├¼nh trong b├│ng tß╗æi. C├│ mß╗Öt ─æiß╗üu c├íc nh├á ph├¬ b├¼nh th╞░ß╗¥ng nß╗¡a ─æ├╣a nß╗¡a thß║¡t: tinh hoa v─ân ch╞░╞íng tiß║┐ng ─Éß╗⌐c lß║íi nß║▒m ß╗ƒ ├üo. C├│ mß╗Öt tß╗½ trong tiß║┐ng ─Éß╗⌐c: Seelanlandschaf (─æß╗ïa l├╜ t├óm hß╗ôn). Tß╗½ n├áy c├│ lß╗ïch sß╗¡ sß╗¢m h╞ín so vß╗¢i tß╗½ ΓÇ£to├án cß║ºuΓÇ¥ hay ΓÇ£bß║ún ─æß╗ïaΓÇ¥. Ch├║ng ta th╞░ß╗¥ng ngh─⌐ c├│ nhß╗»ng nh├á v─ân to├án cß║ºu v├á nhß╗»ng nh├á v─ân bß║ún ─æß╗ïa. Nh╞░ng c├│ nhß╗»ng nh├á v─ân nh╞░ Joseph Roth, ta kh├┤ng thß╗â hiß╗âu ─æ╞░ß╗úc t├óm hß╗ôn v─ân ch╞░╞íng ─æ├│ chß╗ë qua v─ân bß║ún giß╗æng nh╞░ c├ích ─æß╗ìc m├á Vladimir Nabokov ─æß╗ü x╞░ß╗¢ng. ─Éß╗Öc giß║ú thß║Ñy ├┤ng, c┼⌐ng l├á l├║c thß║Ñy qu├¬ h╞░╞íng tinh thß║ºn cß╗ºa ├┤ng, t├óm hß╗ôn cß╗ºa nh├á v─ân l├ám n├¬n mß╗Öt v├╣ng ─æß║Ñt, mß╗Öt lß╗ïch sß╗¡, gß║»n kß║┐t vß╗¢i n├│ nh╞░ nhß╗»ng kß╗╖ niß╗çm tr├│t lß╗í cß╗ºa ─æß╗¥i sß╗æng nh├ón loß║íi. V├á tß╗½ c├ính cß╗¡a ─æ├│, mß╗Öt thß║┐ giß╗¢i mß╗ƒ ra, c├íi thß║┐ giß╗¢i thß╗▒c sß╗▒ b├¬n d╞░ß╗¢i nhß╗»ng lß╗¢p th├┤ng tin tu├┤n tr├áo kh├┤ng thß╗â ti├¬u h├│a nß╗òi cß╗ºa thß╗¥i ─æß║íi th├┤ng tin, chß╗ë c├│ ─æ╞░ß╗úc qua v─ân ch╞░╞íng.  

                                                                                                                                                                   ─É.A