Lần “Theo dấu bụi vàng tích Việt” của Phan Hoàng

Tôi thường gặp anh Phan Hoàng trong những buổi sinh hoạt văn chương hay đôi khi là những cuộc anh em trà lá chuyện trò thân tình. Ấn tượng trong tôi vẫn là một Phan Hoàng luôn rạng rỡ nụ cười và đầy ắp sự hài hước. Hễ có mặt anh, không khí hôm đó dường như hân hoan, nhẹ nhõm hơn. Càng quý mến Phan Hoàng phóng khoáng, lãng tử ngoài đời bao nhiêu thì khi đọc tác phẩm của anh, tôi lại càng trân trọng nội lực và sự nghiêm cẩn của anh bấy nhiêu.

Phan Hoàng, tên thật là Phan Tấn Hùng, sinh năm 1967 tại Phú Yên. Anh học chuyên văn ở Tuy Hòa và Nha Trang, sau đó tốt nghiệp ngành Ngôn ngữ học tại Đại học Tổng hợp TP.HCM. Hoạt động trong lĩnh vực báo chí và văn học với nhiều vai trò đa dạng, từ phóng viên, biên tập viên, chủ biên đến người tổ chức, ở vị trí nào, anh cũng cho chúng ta thấy niềm đắm mê và trách nhiệm với con chữ.

Tr╞░ß╗¢c khi dß║Ñn th├ón v├áo k├╜, Phan Ho├áng sß╗¢m tß║ío dß║Ñu ß║Ñn ri├¬ng bß║▒ng nhß╗»ng vß║ºn th╞í c├ích t├ón, ─æ╞░ß╗úc khß║│ng ─æß╗ïnh qua c├íc giß║úi th╞░ß╗ƒng trong n╞░ß╗¢c v├á quß╗æc tß║┐ d├ánh cho B╞░ß╗¢c gi├│ truyß╗ün kß╗│, Chß║Ñt vß║Ñn th├│i quen. Gß║ºn ─æ├óy, anh c├▓n khß╗ƒi x╞░ß╗¢ng thß╗â th╞í mß╗¢i 1-2-3 ─æ╞░ß╗úc ─æ├┤ng ─æß║úo bß║ín y├¬u th╞í tr├¬n khß║»p mß╗ìi miß╗ün ─æß║Ñt n╞░ß╗¢c h╞░ß╗ƒng ß╗⌐ng. Song h├ánh vß╗¢i thi ca, bß║ún l─⌐nh ─æß╗æi thoß║íi cß╗ºa anh c┼⌐ng bß╗Öc lß╗Ö sß║»c sß║úo qua c├íc tß║¡p phß╗Ång vß║Ñn ch├ón dung nh╞░ Phß╗Ång vß║Ñn T╞░ß╗¢ng l─⌐nh Viß╗çt Nam, Phß╗Ång vß║Ñn Ng╞░ß╗¥i S├ái G├▓n, Phß╗Ång vß║Ñn Ng╞░ß╗¥i H├á Nß╗ÖiΓǪ Thß║┐ nh╞░ng, d╞░ß╗¥ng nh╞░ tß║Ñt cß║ú nhß╗»ng trß║úi nghiß╗çm ß║Ñy ch╞░a ─æß╗º thß╗Åa m├ún kh├ít vß╗ìng ─æi v├á viß║┐t cß╗ºa anh, anh t├¼m ─æß║┐n k├╜, dß║Ñn th├ón v├áo s├ón ch╞íi cß╗ºa k├╜. Rß╗¥i S├ái G├▓n ─æß║Ñt l├ánh chim ─æß║¡u v├á S├ái G├▓n ─æß║Ñt thi├¬ng kh├¡ tß╗Ñ, anh tiß║┐p tß╗Ñc rong ruß╗òi qua nhiß╗üu v├╣ng miß╗ün, lß║ºn ng╞░ß╗úc vß╗ü lß╗ïch sß╗¡, ─æß╗æi thoß║íi s├▓ng phß║│ng vß╗¢i qu├í khß╗⌐ trong t├óm thß║┐ ng╞░ß╗¥i lß╗» h├ánh t├¼m vß╗ü cß╗Öi nguß╗ôn ─æß╗â viß║┐t n├¬n tß║¡p k├╜ Theo dß║Ñu bß╗Ñi v├áng t├¡ch Viß╗çt (Nxb Hß╗Öi Nh├á v─ân, 2025).  

Dọc theo bản đồ đất nước

Theo dß║Ñu bß╗Ñi v├áng t├¡ch Viß╗çt gß║ºn 500 trang, ─æ╞░ß╗úc chia l├ám n─âm phß║ºn: Linh thi├¬ng ─Éß║Ñt Tß╗ò, H├áo kh├¡ bi├¬n c╞░╞íng, Vß╗ù y├¬n bß╗¥ c├╡i bß╗ôi ─æß║»p bi├¬n th├╣y, L╞░ng kiß║┐m t├║i th╞í rß╗½ng nghinh biß╗ân ─æ├│n v├á Ki├¬n tr├¼ khß║⌐n hoang mß╗ƒ ─æß║Ñt ph╞░╞íng Nam. T├íc phß║⌐m nß║╖ng k├╜ theo cß║ú ngh─⌐a ─æen v├á ngh─⌐a b├│ng, h├ám chß╗⌐a tri thß╗⌐c, t├óm huyß║┐t c├╣ng nhß╗»ng suy nghiß╗çm cß╗ºa nh├á th╞í Phan Ho├áng. Cß║Ñu tr├║c tß║¡p k├╜ ─æ╞░ß╗úc anh sß║»p xß║┐p nh╞░ tß║Ñm bß║ún ─æß╗ô Viß╗çt Nam khß╗ƒi tß╗½ kinh ─æ├┤ Phong Ch├óu, ─Éß╗ün H├╣ng (Ph├║ Thß╗ì), men theo c├íc v├╣ng ─æß║Ñt hiß╗âm trß╗ƒ ─æß║ºu s├│ng ngß╗ìn gi├│ nh╞░ Cao Bß║▒ng, ─Éiß╗çn Bi├¬n, c├íc cß╗Öt mß╗æc bi├¬n giß╗¢i ph├¡a Bß║»c, tiß║┐n vß╗ü v├╣ng duy├¬n hß║úi v├á hß║úi ─æß║úo nh╞░ Tr├á Cß╗ò - Quß║úng Ninh, Ph├║ Y├¬n, B├¼nh Thuß║¡n... rß╗ôi dß╗½ng ch├ón vß╗¢i dß║Ñu ß║Ñn c├íc bß║¡c tiß╗ün nh├ón khß║⌐n hoang nh╞░ Nguyß╗àn Hß╗»u Cß║únh, Nguyß╗àn C╞░ Trinh... V├á cß║úm x├║c h├ánh tr├¼nh xuy├¬n Viß╗çt cß╗ºa anh d├óng l├¬n th├ánh cao tr├áo ß╗ƒ b├ái k├╜ cuß╗æi vß╗ü quß║ºn ─æß║úo Tr╞░ß╗¥ng Sa.  

Ngay nhan ─æß╗ü b├ái k├╜ ─æß║ºu ti├¬n ─Éß║Ñt Tß╗ò tiß║┐p n─âng l╞░ß╗úng cho ta biß║┐t ß╗⌐ng xß╗¡ l├ám ng╞░ß╗¥i, Phan Ho├áng ─æ├ú nhß║Ñn mß║ính v─ân h├│a l├á nß╗ün tß║úng v├┤ gi├í bß╗ôi d╞░ß╗íng nh├ón c├ích v├á h╞░ß╗¢ng con ng╞░ß╗¥i tß╗¢i nhß╗»ng ─æiß╗üu tß╗æt ─æß║╣p. T╞░ t╞░ß╗ƒng n├áy chß║íy xuy├¬n suß╗æt, chi phß╗æi to├án bß╗Ö b├ái viß║┐t trong Theo dß║Ñu bß╗Ñi v├áng t├¡ch Viß╗çt. Anh ─æ├ú d├ánh nhiß╗üu t├óm huyß║┐t, huy ─æß╗Öng tß╗æi ─æa vß╗æn tri thß╗⌐c, trß╗▒c gi├íc vß╗ü cß╗Öi nguß╗ôn ─æß╗â nhß║½n nß║íi t├¼m trong lß╗¢p bß╗Ñi thß╗¥i gian nhß╗»ng ├ính v├áng lß║Ñp l├ính cß╗ºa t├óm hß╗ôn Viß╗çt. ─Éß╗⌐ng tr╞░ß╗¢c d├úy n├║i, con s├┤ng hay mß╗ùi di t├¡ch, ng╞░ß╗¥i ─æß╗ìc thß║Ñy m├¼nh nh╞░ ─æ╞░ß╗úc tß║»m t├íp trong mß║ích nguß╗ôn dß╗ôi d├áo cß╗ºa v─ân h├│a d├ón tß╗Öc, thß║Ñy b├│ng d├íng ─æß║Ñt n╞░ß╗¢c hiß╗çn l├¬n gß║ºn g┼⌐i, rß║íng rß╗í, ki├¬u h├╣ng.  

Trong cß║ú 5 phß║ºn k├╜, Phan Ho├áng ─æß╗üu bß╗Öc lß╗Ö niß╗üm tin v├áo sß╗▒ gß║»n kß║┐t giß╗»a ─æß║Ñt ─æai, v─ân h├│a v├á ─æß║ío l├╜ l├ám ng╞░ß╗¥i. Nhß╗»ng b╞░ß╗¢c ch├ón trß║úi nghiß╗çm, nhß╗»ng ghi ch├⌐p thß╗▒c ─æß╗ïa v├á nhß╗»ng ph├║t gi├óy suy t╞░ß╗ƒng, luß║¡n giß║úi cß╗ºa anh ─æ├ú b├áy ra tr╞░ß╗¢c mß║»t ch├║ng ta nhiß╗üu g├│c nh├¼n vß╗ü cß╗Öi nguß╗ôn d├ón tß╗Öc. Nhß╗»ng chi tiß║┐t khß║úo cß╗ò vß╗ü di chß╗ë L├áng Cß║ú, ng├ú ba Trung H├á, sß╗▒ ph├ón d├▓ng giß╗»a s├┤ng Thao v├á s├┤ng ─É├á ─æ╞░ß╗úc anh dß║½n chß╗⌐ng, kß╗â lß║íi cß╗Ñ thß╗â, x├íc nhß║¡n vß╗ï tr├¡ ─æß╗ïa l├╜ c┼⌐ng l├á c─ân cß╗⌐ x├íc ─æ├íng, l├á ch├¼a kh├│a giß║úi m├ú c├íc lß╗¢p huyß╗ün thoß║íi. ─Éß╗ü cß║¡p ─æß║┐n chuyß╗çn Miß║┐u Lang Li├¬u bß╗ï th├ío dß╗í ─æß║ºu thß║¡p ni├¬n 1960, giß╗ìng v─ân cß╗ºa anh kh├┤ng dß╗½ng lß║íi ß╗ƒ nß╗ùi niß╗üm nuß╗æi tiß║┐c qu├í khß╗⌐ m├á mß╗Ñc ─æ├¡ch lß╗¢n h╞ín l├á ─æß║╖t vß║Ñn ─æß╗ü vß╗ü ├╜ thß╗⌐c tr├ích nhiß╗çm g├¼n giß╗» k├╜ ß╗⌐c v─ân h├│a d├ón tß╗Öc. Nhß╗»ng ─æß╗ïa danh nh╞░ Cao Bß║▒ng, Tr├á Cß╗ò, ─Éß╗ông V─ân, ─Éiß╗çn Bi├¬n Phß╗º c├│ sß╗▒ giao thoa giß╗»a kh├┤ng gian ─æß╗ïa l├╜ v├á kh├┤ng gian k├╜ ß╗⌐c. Nhß╗»ng c├óu chuyß╗çn vß╗ü c├íc d├▓ng hß╗ì ß╗ƒ ─Éß╗ông V─ân hay h├ánh tr├¼nh L├¬ Th├ính T├┤ng x├íc lß║¡p chß╗º quyß╗ün tß║íi Tr├á Cß╗ò ─æ╞░ß╗úc anh kß╗â lß║íi thß║Ñu ─æ├ío, cho ch├║ng ta thß║Ñy ├╜ thß╗⌐c bß║úo vß╗ç bi├¬n c╞░╞íng ─æ├ú hiß╗çn diß╗çn tß╗½ l├óu ─æß╗¥i. N├⌐t ri├¬ng ─æß╗Öc ─æ├ío cß╗ºa mß╗ùi v├╣ng ─æß║Ñt ─æ├ú c├╣ng nhau l├ám n├¬n diß╗çn mß║ío Viß╗çt Nam gi├áu c├│ kß╗│ v─⌐ vß╗¢i nhß╗»ng vß╗ëa tß║ºng v─ân h├│a ─æ├ú ─æ╞░ß╗úc bß╗ôi ─æß║»p qua h├áng ng├án n─âm. Theo anh ─æß║┐n nhß╗»ng miß╗ün ─æß║Ñt ß║Ñy, ch├║ng ta c├áng hiß╗âu h╞ín nhß╗»ng gi├í trß╗ï ─æ├ú nu├┤i d╞░ß╗íng t├óm hß╗ôn m├¼nh, biß║┐t m├¼nh l├á ai v├á m├¼nh thuß╗Öc vß╗ü ─æ├óu.

Phan Hoàng mở rộng tầm nhìn từ biên giới về phía đồng bằng, gửi gắm niềm tin sự vẹn toàn lãnh thổ luôn gắn với sự gìn giữ di sản tinh thần. Đi qua Tràng An, Hoa Lư, Phượng Hoàng Trung Đô đến Phố Hiến và Dương Kinh, anh phân tích mối quan hệ giữa di tích và lễ hội làm bằng chứng cho tính liên tục của mạch nguồn văn hóa dân tộc. Rồi anh tiếp tục đưa người đọc đến miền Trung, dải đất gắn liền với chí lớn và những vần thơ, giữa chiến công hiển hách và khát vọng thanh cao. Những nhân vật như Đào Duy Từ, Huyền Trân công chúa hay Hàn Mặc Tử được anh diễn giải, hiện lên như những biểu tượng văn hóa, thể hiện khí chất riêng của vùng đất đầy nắng gió bão tố.

─Éß║┐n phß║ºn cuß╗æi, Phan Ho├áng ─æß╗ü cß║¡p ─æß║┐n nhß╗»ng vß║Ñn ─æß╗ü thß╗¥i sß╗▒ trong c├┤ng cuß╗Öc ph├ít triß╗ân ─æß║Ñt n╞░ß╗¢c hiß╗çn nay. Anh quan s├ít ─Éß║»k N├┤ng d╞░ß╗¢i g├│c ─æß╗Ö ─æß╗ïa chß║Ñt v├á sinh th├íi, xem c├┤ng vi├¬n ─æß╗ïa chß║Ñt to├án cß║ºu, hß╗ç thß╗æng hang ─æß╗Öng bazan v├á v─ân h├│a M╞í N├┤ng nh╞░ nhß╗»ng minh chß╗⌐ng vß╗ü mß╗æi li├¬n hß╗ç mß║¡t thiß║┐t giß╗»a con ng╞░ß╗¥i v├á tß╗▒ nhi├¬n. Lß╗» tr├¼nh Nam tiß║┐n ─æ╞░ß╗úc t├íi hiß╗çn qua dß║Ñu ß║Ñn cß╗ºa c├íc bß║¡c tiß╗ün nh├ón v├á anh h├╣ng d├ón tß╗Öc nh╞░ NΓÇÖTrang L╞íng, Trß║ºn Th╞░ß╗úng Xuy├¬n, Nguyß╗àn C╞░ Trinh, Tr╞░╞íng ─Éß╗ïnh, Thß╗º Khoa Hu├ón,... ─Éß║╖c biß╗çt, thanh ├óm chu├┤ng ch├╣a Tr╞░ß╗¥ng Sa ─æ╞░ß╗úc anh chß╗ìn ß╗ƒ vß╗ï tr├¡ cuß╗æi c├╣ng cß╗ºa tß║¡p k├╜ l├á mß╗Öt dß╗Ñng ├╜ nghß╗ç thuß║¡t. Tiß║┐ng chu├┤ng v╞░ß╗út l├¬n vai tr├▓ bß║▒ng chß╗⌐ng v─ân h├│a trß╗ƒ th├ánh biß╗âu t╞░ß╗úng kß║┐t nß╗æi linh thi├¬ng giß╗»a lß╗ïch sß╗¡ dß╗▒ng n╞░ß╗¢c cß╗ºa cha ├┤ng v├á tr├ích nhiß╗çm bß║úo vß╗ç chß╗º quyß╗ün biß╗ân ─æß║úo cß╗ºa thß║┐ hß╗ç h├┤m nay.

Theo b╞░ß╗¢c ch├ón Phan Ho├áng dß╗ìc dß║úi ─æß║Ñt h├¼nh chß╗» S, ta nh╞░ ─æ╞░ß╗úc ─æß╗æi diß╗çn vß╗¢i tß╗½ng lß╗¢p k├╜ ß╗⌐c cß╗ºa cha ├┤ng. Mß╗ùi ─æß╗ïa danh, mß╗ùi c├óu chuyß╗çn dß║½u mang vß║╗ trang nghi├¬m, th├óm trß║ºm cß╗ºa lß╗ïch sß╗¡, nh╞░ng d╞░ß╗¢i ng├▓i b├║t cß╗ºa anh tß║Ñt cß║ú ─æß╗üu hiß╗çn l├¬n thß║¡t th├ón thuß╗Öc, dß║Ñy l├¬n trong ta l├▓ng tr├ón qu├╜ ─æß╗æi vß╗¢i nhß╗»ng gi├í trß╗ï ─æ├ú bß╗ôi ─æß║»p n├¬n t├óm hß╗ôn v├á cß╗æt c├ích cß╗ºa ng╞░ß╗¥i Viß╗çt. 

Lần giở lớp bụi thời gian

Trong Theo dß║Ñu bß╗Ñi v├áng t├¡ch Viß╗çt, Phan Ho├áng vß║¡n dß╗Ñng vß╗æn tri thß╗⌐c v─ân h├│a t├¡ch l┼⌐y qua nhß╗»ng chuyß║┐n ─æi ─æß╗â nhß║¡n diß╗çn v├á l├╜ giß║úi c├íc gi├í trß╗ï truyß╗ün thß╗æng tß╗½ g├│c nh├¼n ─æa chiß╗üu, kh├ích quan. Kinh nghiß╗çm cß╗ºa mß╗Öt ng╞░ß╗¥i ─æi nhiß╗üu, biß║┐t rß╗Öng mang lß║íi cho anh sß╗▒ tinh t╞░ß╗¥ng khi v├⌐n mß╗ƒ m├án s╞░╞íng qu├í khß╗⌐, giß║úi m├ú c├íc huyß╗ün thoß║íi theo h╞░ß╗¢ng thuyß║┐t phß╗Ñc v├á gi├áu t├¡nh nh├ón v─ân. Anh cß║⌐n trß╗ìng lß║ºn giß╗ƒ lß╗¢p bß╗Ñi thß╗¥i gian, t├¼m kiß║┐m nhß╗»ng tß║ºng ngh─⌐a ─æß║ío l├╜ ß║⌐n sau mß╗ùi t├¡ch x╞░a. Truyß╗ün thuyß║┐t Lß║íc Long Qu├ón - ├éu C╞í hay Lang Li├¬u qua ng├▓i b├║t anh l├á nhß╗»ng h├¼nh t╞░ß╗úng nghß╗ç thuß║¡t gi├áu t├¡nh gi├ío dß╗Ñc vß╗ü l├▓ng hiß║┐u ngh─⌐a. Yß║┐u tß╗æ thi├¬ng l├║c n├áy ─æ├│ng vai tr├▓ lß╗▒c ─æß║⌐y tinh thß║ºn, cß╗æ kß║┐t cß╗Öng ─æß╗ông v├á nu├┤i d╞░ß╗íng kh├ít vß╗ìng sß╗æng thiß╗çn. Trong mß║ích cß║úm x├║c ─æ├│, t├¡n ng╞░ß╗íng H├╣ng V╞░╞íng, lß╗à hß╗Öi Hai B├á Tr╞░ng hay tiß║┐ng cß╗ông T├óy Nguy├¬n ─æß╗üu hiß╗çn l├¬n nh╞░ nhß╗»ng kh├┤ng gian thi├¬ng li├¬ng l╞░u giß╗» trß╗ìn vß║╣n k├╜ ß╗⌐c d├ón tß╗Öc.

Sức nặng của tập ký còn nằm ở phương pháp khảo sát thực địa và nỗ lực đối chiếu sử liệu miệt mài của Phan Hoàng. Anh nhẫn nại truy tìm từng dấu tích còn hiện hữu trong đời sống để khẳng quyết việc am hiểu tường tận địa chí là tiền đề cần thiết giao cảm với linh hồn văn hóa dân tộc. Phân định sự khác biệt giữa ngã ba Hạc và ngã ba Trung Hà hay ngược dòng thời gian tìm về cội nguồn tên gọi sông Thao, anh khéo léo vận dụng kiến thức địa lý để soi sáng huyền thoại, trả lại vẻ đẹp nguyên bản cho di sản trước những cách hiểu chưa thấu đáo. Cách làm ấy cho thấy một tâm thế nghiên cứu nghiêm cẩn cùng nỗi lòng đau đáu muốn bảo tồn ký ức bằng tri thức khoa học.

Phan Hoàng luôn dựa vào những bằng chứng xác thực để tiếp cận và kiến giải văn hóa. Anh khảo sát di tích với sự cẩn trọng, tỉ mỉ lần theo nguồn gốc, đối chiếu niên đại và tham chiếu các tư liệu được công bố trong hồ sơ UNESCO. Tuy vậy, bên dưới lớp tư liệu khô khan, bất động, người đọc vẫn nhận ra giọng văn giàu rung cảm, đầy ắp suy tư. Những trang viết về Tràng An, Phượng Hoàng Trung Đô hay Đắk Nông vì thế vừa mang dáng dấp của những khảo cứu địa văn hóa, vừa ngân lên tiếng lòng của một người lữ hành say mê cái đẹp. Thơ ca, ca dao và truyền thuyết cũng được anh đưa vào tự nhiên, gợi nhiều tầng liên tưởng, làm mềm hóa chất liệu tư liệu và giúp lập luận trở nên uyển chuyển hơn, dẫn dắt người đọc bước vào hành trình khám phá những ý nghĩa còn giấu trong lòng huyền thoại.

Giá trị nhân văn có thể xem là dòng chảy xuyên suốt tập ký của Phan Hoàng. Đề cập đến sự phai nhạt của ký ức, sự thương mại hóa di tích hay những biểu hiện xói mòn đạo lý trong đời sống hiện đại, giọng văn của anh trầm lắng như muốn nhắn nhủ nhẹ nhàng nhưng thấm thía với chúng ta về trách nhiệm đối với lịch sử và văn hóa. Anh nhấn mạnh phẩm giá con người và ý thức gìn giữ bảo tồn di sản luôn là những giá trị vững bền, cần được phát huy nuôi dưỡng trong mọi thời đại.

ß╗₧ hai phß║ºn H├áo kh├¡ bi├¬n c╞░╞íng v├á Vß╗ù y├¬n bß╗¥ c├╡i bß╗ôi ─æß║»p bi├¬n th├╣y, anh th╞░ß╗¥ng vß║¡n dß╗Ñng lß╗æi viß║┐t ─æa thanh, ─æß║╖t nhiß╗üu giß╗ìng n├│i tß╗ôn tß║íi song song, c├│ tiß║┐ng n├│i sß╗¡ liß╗çu, tiß║┐ng n├│i d├ón gian v├á tiß║┐ng n├│i c├í nh├ón. Mß╗ùi b├ái k├╜ cß╗ºa anh do ─æ├│ nh╞░ mß╗Öt kh├┤ng gian mß╗ƒ, l├┤i cuß╗æn ng╞░ß╗¥i ─æß╗ìc c├╣ng anh ng╞░ß╗úc d├▓ng thß╗¥i gian nhß║¡p cuß╗Öc, tiß║┐p cß║¡n v├á ngß║½m lß║íi vß╗ü nhß╗»ng k├╜ ß╗⌐c ─æ├ú qua.

Phan Hoàng lần giở lớp bụi thời gian nhưng anh không né tránh những điều gây đau xót đang hiện hữu trước mắt chúng ta. Sự việc ngôi miếu cổ bị phá dỡ lấy gạch ngói xây nhà kho hay những di tích vang bóng một thời nay chỉ còn là phế tích giữa cỏ dại lau sậy được anh viết với giọng văn tự tình thủ thỉ trầm buồn. Anh cảnh tỉnh chúng ta đừng vì nhận thức hạn hẹp nhất thời mà làm tổn thương cội nguồn, bởi giữ trọn lòng tri ân và sự tử tế với tiền nhân mới là điều quý giá hơn cả.

Dấu chân người lữ hành

Dß║Ñu ß║Ñn Phan Ho├áng nß║▒m ß╗ƒ sß╗▒ song ─æ├┤i giß╗»a nh├ún quan b├ío ch├¡ thß╗▒c tß║┐ v├á t├óm hß╗ôn thi s─⌐ nhß║íy cß║úm, do vß║¡y, mß╗ùi trang viß║┐t cß╗ºa anh lu├┤n giß╗» ─æ╞░ß╗úc thß║┐ c├ón bß║▒ng giß╗»a ─æß╗Ö tin cß║¡y t╞░ liß╗çu vß╗¢i chiß╗üu s├óu cß║úm x├║c. Viß║┐t vß╗ü ─Éß║»k N├┤ng, tß╗½ viß╗çc thß╗æng k├¬ 65 ─æiß╗âm di sß║ún, dß║½n giß║úi hß╗ô s╞í UNESCO vß╗ü hß╗ç thß╗æng hang ─æß╗Öng n├║i lß╗¡a ─æß║┐n viß╗çc t├¼m hiß╗âu nguß╗ôn cß╗Öi BuNoong, ngh─⌐a l├á ΓÇ£chung mß╗Öt lß╗ôngΓÇ¥, chung tß╗ò ti├¬n, anh l├ám r├╡ bß╗ü d├áy v─ân h├│a ß║⌐n sau nhß╗»ng tß╗ìa ─æß╗Ö ─æß╗ïa l├╜ m├á ta cß╗⌐ ngß╗í ─æ├│ chß╗ë l├á c├íc sß╗æ liß╗çu kh├┤ cß╗⌐ng. ─Éß╗æi diß╗çn phß║┐ t├¡ch miß║┐u Lang Li├¬u ß╗ƒ ─æß║Ñt Tß╗ò Phong Ch├óu, anh n├│i vß╗ü vß╗ï tß╗ò nghß╗ü n├┤ng c├╣ng sß╗▒ t├¡ch b├ính ch╞░ng b├ính giß║ºy ─æß╗â tha thiß║┐t hß╗ôi sinh kh├┤ng gian v─ân h├│a ─æang dß║ºn bß╗ï mai mß╗Öt. Lß║ºn theo dß║Ñu t├¡ch L├¬ Th├ính T├┤ng n╞íi bi├¬n ß║úi Tr├á Cß╗ò, trang viß║┐t cß╗ºa anh l├ám bß╗½ng s├íng t├óm thß║┐ giß╗» ─æß║Ñt ─æß║ºy bß║ún l─⌐nh v├á tß║ºm nh├¼n xa tr├┤ng rß╗Öng cß╗ºa c├íc bß║¡c tiß╗ün nh├ón. Anh lß║»ng nghe mß║ích ngß║ºm lß╗ïch sß╗¡ vang vß╗ìng trong tiß║┐ng gi├│ ─æß║íi ng├án, tiß║┐ng s├│ng kh╞íi xa, tiß║┐ng chu├┤ng ng├ón,ΓǪ rß╗ôi khß║úm v├áo trang viß║┐t ─æiß╗çp kh├║c ΓÇ£t├┤i nh╞░ ngheΓÇ¥ nhiß╗üu lß║ºn trong tß║¡p k├╜: ΓÇ£t├┤i nh╞░ nghe thß║Ñp tho├íng ─æ├óu ─æ├óy h├¼nh ß║únh, b╞░ß╗¢c ch├ón cß╗ºa tß╗ò ti├¬n hiß╗çn vß╗ü c├╣ng con ch├íu d├▓ng giß╗æng Lß║íc Hß╗ôngΓÇ¥ [tr.19]; ΓÇ£t├┤i nh╞░ nghe ├óm vang ─æ├óu ─æ├óy tiß║┐ng vß╗ìng cß╗ºa ng╞░ß╗¥i x╞░aΓǪΓÇ¥ [tr.84]; ΓÇ£t├┤i nh╞░ nghe b╞░ß╗¢c ch├ón ng╞░ß╗¥i x╞░a vß╗ìng vß╗ü trong tiß║┐ng chu├┤ng ng├ónΓÇ¥ [tr.305]; ΓÇ£t├┤i nh╞░ nghe ─æ├óu ─æ├óy ├óm vang b╞░ß╗¢c ch├ón nhß╗»ng ngh─⌐a s─⌐ n─âm x╞░aΓǪΓÇ¥ [tr.425]ΓǪ ─É├│ l├á sß╗▒ lß║╖p lß║íi c├│ chß╗º ─æ├¡ch cho thß║Ñy trß║íng th├íi nhß║¡p th├ón quyß║┐t liß╗çt cß╗ºa anh trong h├ánh tr├¼nh t├¼m hiß╗âu giß║úi m├ú v─ân h├│a d├ón tß╗Öc, v├á ta thß║Ñy anh nh╞░ thß╗â ─æang ─æß╗⌐ng b├¬n trong di sß║ún, ─æang thß╗▒c hiß╗çn nhß╗»ng cuß╗Öc ─æß╗æi thoß║íi t├óm linh.

Phan Ho├áng viß║┐t Theo dß║Ñu bß╗Ñi v├áng t├¡ch Viß╗çt vß╗¢i t├óm thß║┐ ham muß╗æn kh├ím ph├í v├á hiß╗âu biß║┐t cß║╖n kß║╜ vß╗ü nguß╗ôn cß╗Öi. Mß╗ùi v├╣ng ─æß║Ñt trong tß║¡p k├╜ ─æß╗üu hiß╗çn ra vß╗¢i vß║╗ ─æß║╣p v├á sß╗⌐c sß╗æng ri├¬ng. Anh giß╗» sß╗▒ mß╗▒c th╞░ß╗¢c, trang trß╗ìng khi ─æß╗æi diß╗çn vß╗¢i di t├¡ch nh╞░ng c┼⌐ng rß║Ñt quyß║┐t liß╗çt trong viß╗çc biß╗âu ─æß║ít nhß╗»ng nghiß╗ün ngß║½m v├á quan ─æiß╗âm ri├¬ng tr╞░ß╗¢c lß╗ïch sß╗¡: ΓÇ£Thß║»p h╞░╞íng t╞░ß╗ƒng nhß╗¢ tiß╗ün nh├ón, t├┤i ─æß╗⌐ng giß╗»a ─æß╗ënh n├║i D┼⌐ng Quyß║┐t nh├¼n gi├│ lß╗Öng m├óy bay m├á ngß║½m tiß║┐c cho sß╗æ mß╗çnh Ho├áng ─æß║┐ Quang Trung, tiß║┐c cho Ph╞░ß╗úng Ho├áng Trung ─É├┤ xß╗⌐ Nghß╗ç, m├á c┼⌐ng tiß║┐c cho sß╗æ phß║¡n d├ón tß╗Öc. Lß╗ïch sß╗¡ kh├┤ng thß╗â quay lß║íi, nh╞░ng nß║┐u nh╞░ Ho├áng ─æß║┐ Quang Trung sß╗æng th├¬m v├ái m╞░╞íi n─âm nß╗»a th├¼ chß║»c chß║»n nhiß╗üu ─æiß╗üu kß╗│ diß╗çu ─æß║╖c biß╗çt sß║╜ diß╗àn raΓÇ¥ [tr.149]. ─Éß║┐n vß╗¢i c├íc cß╗Öt mß╗æc bi├¬n c╞░╞íng, ng├▓i b├║t anh chuyß╗ân sang t├┤ng giß╗ìng ─æß║ºy kh├¡ ph├ích, m╞░ß╗ún lß╗¥i tiß╗ün nh├ón khß║│ng ─æß╗ïnh chß╗º quyß╗ün d├ón tß╗Öc v├á nhß║»c nhß╗¢ ch├║ng ta vß╗ü tr├ích nhiß╗çm giß╗» g├¼n tß╗½ng tß║Ñc ─æß║Ñt cß╗ºa cha ├┤ng: ΓÇ£Mß╗Öt th╞░ß╗¢c n├║i, mß╗Öt tß║Ñc s├┤ng cß╗ºa ta, lß║╜ n├áo lß║íi n├¬n vß╗⌐t bß╗Å? Ng╞░╞íi phß║úi ki├¬n quyß║┐t tranh biß╗çn, chß╗¢ cho hß╗ì lß║Ñn dß║ºn. Nß║┐u hß╗ì kh├┤ng nghe, c├▓n c├│ thß╗â sai sß╗⌐ sang ph╞░╞íng Bß║»c tr├¼nh b├áy r├╡ ─æiß╗üu ngay lß║╜ gian. Nß║┐u ng╞░╞íi d├ím ─æem mß╗Öt th╞░ß╗¢c n├║i, mß╗Öt tß║Ñc ─æß║Ñt cß╗ºa Th├íi tß╗ò l├ám mß╗ôi cho giß║╖c, th├¼ tß╗Öi phß║úi tru di!ΓÇ¥ [tr.82]. Sß╗⌐c thuyß║┐t phß╗Ñc cß╗ºa tß║¡p k├╜ c├▓n nß║▒m ß╗ƒ nhß╗»ng ─æoß║ín tß╗▒ sß╗▒, khi anh dß╗½ng lß║íi ngß║½m ngh─⌐ vß╗ü chuyß╗çn ─æß╗¥i, chuyß╗çn ng╞░ß╗¥i: ΓÇ£C├│ chiß║┐n thß║»ng oai h├╣ng kinh thi├¬n ─æß╗Öng ─æß╗ïa/ C├│ thß║Ñt bß║íi bi th╞░╞íng quß╗╖ khß╗æc thß║ºn sß║ºu/ Viß╗çt Nam ╞íi, lß╗ïch sß╗¡ sinh tß╗ôn sao lß║»m bß╗â d├óu?ΓÇ¥ [tr.15]. Lß║Ñy ra mß╗Öt sß╗æ v├¡ dß╗Ñ n├áy ─æß╗â thß║Ñy sß╗▒ ─æa dß║íng vß╗ü giß╗ìng ─æiß╗çu cß╗ºa anh trong viß║┐t k├╜, gi├║p anh giß╗» mß║ích viß║┐t c├ón bß║▒ng, kh├┤ng sa v├áo kß╗â lß╗â hay cß║úm x├║c mß╗Öt chiß╗üu, v─ân bß║ún vß║½n hß║Ñp dß║½n ─æß╗º gi├║p ng╞░ß╗¥i ─æß╗ìc ΓÇ£hiß╗âu h╞ín ─æ╞░ß╗¥ng bay ─æß║Ñt n╞░ß╗¢c h├┤m qua h├┤m nay v├á mai sauΓÇ¥ [tr.9].

Phan Ho├áng lu├┤n ├╜ thß╗⌐c r├╡ tr├ích nhiß╗çm cß╗ºa ng╞░ß╗¥i viß║┐t k├╜ tr╞░ß╗¢c sß╗▒ thß║¡t, n├¬n mß╗ìi hoß║ít ─æß╗Öng ─æi, quan s├ít, phß╗Ång vß║Ñn v├á ghi ch├⌐p ─æß╗üu ─æ╞░ß╗úc anh thß╗▒c hiß╗çn cß║⌐n trß╗ìng. Ch├║ng ta c├│ thß╗â coi t├íc phß║⌐m cß╗ºa anh nh╞░ nhß╗»ng ghi nhß║¡n v─ân h├│a lß╗ïch sß╗¡ ─æ├íng tin cß║¡y. Anh sß╗¡ dß╗Ñng c├íc nguß╗ôn t╞░ liß╗çu hß╗ìc thuß║¡t (nh╞░ b├ío c├ío khoa hß╗ìc, hß╗ô s╞í UNESCO) v├á lß╗ông gh├⌐p nhß╗»ng g├│c nh├¼n tß╗½ b├¬n ngo├ái (chß║│ng hß║ín dß║½n lß╗¥i Tß╗òng thß╗æng Mß╗╣ Donald Trump vß╗ü Hai B├á Tr╞░ng) l├ám cho c├íc b├ái k├╜ cß╗ºa m├¼nh th├¬m ─æ├íng tin cß║¡y v├á c├│ sß╗⌐c nß║╖ng.

V├á mß╗Öt ─æiß╗âm dß╗à nhß║¡n thß║Ñy l├á tinh thß║ºn ─æß╗æi thoß║íi lu├┤n th╞░ß╗¥ng trß╗▒c trong k├╜ cß╗ºa anh. Tr├¬n ─æß╗ënh D┼⌐ng Quyß║┐t, anh thß║»p n├⌐n t├óm nhang ─æß╗æi thoß║íi vß╗¢i tiß╗ün nh├ón, tß╗Å b├áy nß╗ùi niß╗üm tiß║┐c nuß╗æi vß╗ü vß║¡n mß╗çnh dß╗ƒ dang cß╗ºa Ho├áng ─æß║┐ Quang Trung c├╣ng nhß╗»ng giß║ú thiß║┐t cho lß╗ïch sß╗¡ d├ón tß╗Öc. B╞░ß╗¢c ch├ón ─æß║┐n d├▓ng Nß║¡m Rß╗æm, mß║ích ─æß╗æi thoß║íi ─æ╞░ß╗úc anh chuyß╗ân th├ánh nhß╗»ng c├óu hß╗Åi xo├íy v├áo qu├í khß╗⌐: ΓÇ£Sao ng╞░ß╗¥i bß║úo rß║▒ng s├┤ng s├óu?/ C├│ phß║úi l├▓ng s├┤ng vß║½n l╞░u giß╗» mß╗Öt thß╗¥i bi h├╣ng trß║¡n mß║ícΓÇ¥ [tr.118]. K├╜ ß╗⌐c trong v─ân anh d╞░ß╗¥ng nh╞░ lu├┤n ─æ╞░ß╗úc ─æ├ính thß╗⌐c, khi lß║»ng s├óu trong kh├┤ng gian, khi hiß╗çn l├¬n r├╡ mß╗ôn mß╗Öt trong t├óm khß║úm mß╗ùi ng╞░ß╗¥i. Ng├▓i b├║t anh ─æ├ú thß║│ng thß║»n b├│c t├ích nhß╗»ng nghß╗ïch l├╜ hiß╗çn thß╗¥i nh╞░ sß╗▒ phai nhß║ít cß╗Öi nguß╗ôn, sß╗▒ lung lay ─æß║ío l├╜ hay t├¼nh trß║íng di sß║ún v─ân h├│a bß╗ï th╞░╞íng mß║íi h├│aΓǪ Giß╗ìng v─ân trß║ºm lß║»ng nh╞░ lß╗¥i thß╗º thß╗ë mang theo nß╗ùi day dß╗⌐t kh├┤n ngu├┤i tr╞░ß╗¢c nhß╗»ng biß║┐n ─æß╗òi ─æang t├íc ─æß╗Öng kh├┤ng ├¡t ─æß║┐n bß║ún sß║»c v─ân h├│a d├ón tß╗Öc.

Hành trình của Phan Hoàng minh chứng rằng viết ký cũng như các thể loại khác đều cần sự tự nguyện đày ải trên cánh đồng chữ nghĩa. Anh không lặp lại chính mình trong các tập ký trước mà đã đẩy ngòi bút vào những thử thách khác, đào sâu vào lòng sử liệu để tìm kiếm cái mới. Trang văn của anh luôn nén chặt khát vọng tìm tòi, thể hiện thái độ tôn trọng sự thật và khát khao gắn bó cùng cội nguồn.

Phan Ho├áng thß╗ò lß╗Ö trong b├ái k├╜ cß╗ºa m├¼nh: ΓÇ£T├┤i ngh─⌐ rß║▒ng bß║Ñt cß╗⌐ ng╞░ß╗¥i Viß╗çt n├áo c┼⌐ng m╞í ╞░ß╗¢c mß╗Öt lß║ºn trong ─æß╗¥i ─æ╞░ß╗úc sß╗æng trong kh├┤ng gian v─ân h├│a cß╗Öi nguß╗ôn linh thi├¬ngΓÇ¥ [tr.16]. C├│ lß║╜ suy ngh─⌐ n├áy ─æ├ú chi phß╗æi c├ích anh ─æi v├á viß║┐t lu├┤n h╞░ß╗¢ng vß╗ü nguß╗ôn cß╗Öi. Ph├¡a sau nß╗Ñ c╞░ß╗¥i h├│m hß╗ënh trong nhß╗»ng buß╗òi tr├á l├í c├╣ng anh em, ─æß╗Öc giß║ú c├▓n nhß║¡n ra b├│ng d├íng ng╞░ß╗¥i lß╗» h├ánh m├¬ say, nghi├¬m cß║⌐n gß║ít lß╗¢p bß╗Ñi thß╗¥i gian tr├▓ chuyß╗çn c├╣ng tiß╗ün nh├ón trong Theo dß║Ñu bß╗Ñi v├áng t├¡ch Viß╗çt. Nhß╗»ng dß║╖m d├ái rong ruß╗òi cß╗ºa anh rß╗æt cuß╗Öc c┼⌐ng t├¼m vß╗ü nhß╗»ng ─æiß╗üu tß╗¡ tß║┐ cß╗ºa cha ├┤ng ─æß╗â lß║íi v├á nhß║¡n ra gi├í trß╗ï cß╗ºa ch├║ng trong ─æß╗¥i sß╗æng h├┤m nay. 

H.N